كارها در روزگار شهريار آسان شدست * آفرين بر روزگار شهريار كامگار
سازمانهاى جاسوسى
: چنان كه گفتيم در دوره قاجاريه و مخصوصا از عهد فتحعلى شاه به بعد ، روزبهروز فشار و دسايس سياسى انگلستان و روسيهء تزارى در ايران فزونى مىگيرد و دولتين به وسيلهء عمال خود در دربار و وزارت امور خارجه از كليهء نقشهها و برنامههاى اقتصادى و سياسى مأمورين ايرانى باخبر مىشدند و به كارشكنى مىپرداختند . براى اينكه خوانندگان به درجهء نفوذ و مداخلهء اجانب در امور داخلى ايران واقف گردند ، قسمتى از سواد كاغذ ساعد الملك را كه به خط خودش نوشته ، عينا نقل مىكنيم : 7 شوال 1291 ، « تصدقت شوم ، حالت اين بنده در اينجا اين اوقات نوعى شده است كه من بعد مقدور خواهد شد مطالب و عرايض لازمهء خود را به توسط تلغراف عرض نمايد ، نه با پوست ( پست ) بفرستد . آنكه تلغراف رمز است مفتاح آن در دست اينهاست . به مجرد آنكه تلغرافى به سفارت فرستاده مىشود ، فى الفور استخراج كرده از مطالب آن استحضار حاصل مىنمايند ، بعد روانه مىكنند نه فقط اين فقره در اينجاست ، در خود تهران هم آنچه كه بندگان حضرت اجل مشغول مىشوند ، نقيرا و قطميرا وزيرمختار اين دولت خبر دارد . مثل اين است كه در همه جا جاسوس آنها همراه جنابعالى است . تلغراف اخير اين بنده كه با خط رمز بود ، در باب شرفيابى وزيرمختار ، عرض و انفاذ نمود . بعد از دو روز از وزيرمختار تلغراف رسيده بود كه تلغراف وزيرمختار ايران داير به چه فقره بود كه حضرت اجل همينكه از مضمون آن استحضار حاصل كرد ، بدون آنكه اين تلغراف را به شاه عرض نمايد ، برداشت رفت سفارت انگليس . از همه مقدم طامسن را اطلاع داد و از او خواهش كرد كه از شاه اذن و اجازه شرفيابى حاصل كرده بعضى عرايض لازمهء خود را عرض نمايد ، بديهى است وزارتخانه كه همان روز مضمون آن را مىدانست به وزيرمختار اطلاع داد . حالا دو سه روز است كه با اين بنده در سر اين فقره مكاتبه دارند . اين بنده ديد كه انكار و تحاشى فايده ندارد . . . گفتم بلى درست است من به اين مضمون هم تلغراف كردهام . . . من تكليف مأموريتى خود را به عمل آوردهام . . . هرگاه حرف بىاصل و بىمأخذ است . . . به شما دخل ندارد مسألهاى است ميان من و وزارت خارجه . . . ايراد شما در اين باب بىمعنى است . . . اين عريضه را در كف پاكت جنرال قونسول تفليس به اسم ميرزا حسنخان فرستادم . باز خاطرجمعى ندارم كه باز نكرده خواهند فرستاد . استدعا دارد كمال مراقبت را به عمل بياورند . « 1 »
« سياست استعمارى انگلستان در هند ايجاب مىكرد كه هرچه زودتر دولت انگليس با ايجاد خطوط تلگرافى ، رابطهء سريع خود را با هند حفظ كند و از وقايع و انقلابات اجتماعى اين سرزمين زرخيز باخبر گردد . شورش بزرگ هندوستان كه در سال 1273 ه ( 1857 م . ) روى داد ، بيش از پيش دولت انگلستان را متوجه لزوم استقرار روابط تلگرافى بين شرق و غرب نمود .
هامش
( 1 ) . مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال 5 ، ش 1 ، ص 282 .