قاآن موجود بود .
اما به زودى از اين دستگاه نيز سوءاستفاده شد و منكو خود را ناگزير ديد كه بازرگانان را از استفادهء سازمان پست دولت منع كند « . . . او به ايلچيان فرمان داد كه تنها به نقاطى كه مأموريت يافتهاند بروند و در آنجا نيز تنها انتظار دريافت مواجب حقهء خود را داشته باشند . هلاكو نقاطى را كه در آن ايستگاه پست وجود داشت ، از پرداخت ماليات معاف كرد . اما در مقابل ساكنان آن را موظف نمود كه مخارج ايستگاههاى پستى را بپردازند و از رهگذران مغول پذيرايى نمايند .
جادههاى پستى در قلمرو ايلخانان رويهمرفته جادههايى بود كه مسافران نيز آن را طى مىكردند ، و در دورانهاى پيشين نيز مورد استفاده بوده است . . . با وجود تمام كوششها ، وضع دستگاه پست در فرمانروايى ايلخانان بهتر از سازمانهاى ديگر بود ، گرچه مبالغ هنگفتى پول صرف اين سازمان مىشد ، با اين همه وضع آشفته بود . در برخى ايستگاهها حتى ممكن نبود كه دو رأس اسب براى ايلچيان بيابند . پولها همانطور كه متداول بود ، به جيب مأموران دولت ريخته مىشد . به اين ترتيب ايلچيان ناگزير بودند كه مواد غذايى و اسب مورد لزوم را از مردم بگيرند و يا آنكه به همراه داشته باشند . ايلچيان از اين وضع ناراضى نبودند ، چه در اين صورت فرصت بسيار مناسبى براى غارتگرى به آنان داده مىشد . آنها در طول راه از مناطق ثروتمند مىگذشتند و حتى المقدور اموال مردم ستمديده را غارت مىكردند . در نتيجه جادهها روزبهروز ويرانتر مىشد و در رسانيدن اخبار تأخير فراوان روى مىداد . » « 1 » تنها در عهد غازان وضع پست و ايلچيان تا حدى سروسامان گرفت .
هدف سازمان پست « بريد » در عهد مغول
: هدف مؤسسهء پست « يام » در ميان اقوام صحرانشين به كلى با آنچه در نزد مردم بافرهنگ و تمدن دولتهاى آسيايى مغول بوده ، تفاوت داشته است . در هيچ جا اشاره نشده است كه روساى پست مغول نظارتى بر فعاليت و اعمال حكام و كارمندان نواحى داشتهاند ( بر خلاف صاحب بريد يا رؤساى پست ايران و ديگر ممالك اسلامى كه غالبا چنين مأموريتى داشتهاند ) .
پست مغول « يام » فقط براى حملونقل رسولان و ايلچيان و پيكان اختصاص داده شده بود .
تأسيس پست مىبايست اولا از بطوء جريان امور جلوگيرى كند و ثانيا كسانى كه با مأموريت دولتى سفر مىكردند نمىبايست نسبت به مردم تعدى و تجاوز روا دارند . ولى حمد إله مستوفى باصراحت مىگويد در ممر ايلچيان دائما رعيت و لشكر در زحمت بودند .
اوكتاى براى جلوگيرى از تعدى ايلچيان ، مىخواست كه رسولان و ايلچيان نه تنها وسيلهء حملونقل ، بلكه آذوقه نيز بيابند . بدين سبب بناى انبارهاى مملو از خوار و بار ضرورت پيدا كرد و براى خوراك مراجعان ، گوسفند بدانجا گسيل مىداشتند . به گفتهء جوينى مصالح و اخراجات
هامش
( 1 ) . برتولد اشبولر ، تاريخ مغول در ايران ، پيشين ، ص 420 به بعد .