خريطه بر آن اشتران بودى ، منزل به منزل سخت براندى ، و به هرمنزلى كسها بودندى كه شتران را نيكو داشته و ايشان را از بيت المال اجرى و مشاهره همى دادندى . و به خراسان به ايام طاهربن الحسين همچنين بود تا آنگاه كه سگزيان ( يعنى صفاريان ) بيرون آمدندى ، رسم پيادگان پديد آوردند و شتران را برگرفتند . » « 1 »
با آنكه در آن ايام وسايل خبرى و حملونقل بسيار ابتدايى بود ، مع ذلك مخبرين و جاسوسان و خبرگزاران نقش مهم و مؤثرى در مملكت داشتند . حكومت مركزى به وسيلهء جاسوسان و عمال خود ، هميشه از وضع راهها ، قدرت فئودالها ، طرز عمل حكمرانان ، نحوهء كار عمال ديوانى و مأمورين استيفاء فقر يا توانايى مردم و ديگر امور اطلاعات لازم را به دست مىآورد . پيكهاى پياده يا با اسبان مجهزى كه براى اين منظور تربيت كرده بودند ، اخبار مهم را در كوتاهترين مدت به دولت مركزى مىرسانيدند .
در تاريخ گرديزى ضمن توصيف احوال عمرو بن ليث مىنويسد : « و هميشه منهيان داشته بر هر سالارى و سرهنگى و مهترى تا از احوال او همه واقف بودى . »
گاه جاسوسان با تغيير لباس و وضع ظاهرى خود براى انجام مأموريت به محلى گسيل مىشدند . بيهقى مىنويسد : « در دورهء مسعود كفشگرى را به گذر آموى بگرفتند ، متهم گونه مطالبت كردند ، مقر آمد كه جاسوس بغرا خان است ، در نزديك تركمانان مىرود و نامهها دارد به سوى ايشان و جايى پنهان كرده است . او را به درگاه فرستادند ، استادم بونصر با وى خالى كرد ، ( يعنى خلوت كرد ) و احوال تفحص كرد ، او معترف شد و آلت كفشدوزان از توبره بيرون كرد و ميان چوبها تهى كرده بود و ملطفههاى خرد ( يعنى نامههاى كوچك ) آنجا نهاده پس به تراشهء چوب آن را استوار كرد و رنگ چوبگون كرده بود تا به جاى نيارند . » « 2 »
بارتولد محقق شوروى در پيرامون شغل صاحب بريد چنين مىنويسد :
« چنانكه مىدانيم ، پست و چاپار در مشرقزمين فقط براى رفع حوايج دولت وجود داشته . در مورد مأموران پستى ( به جاى اصطلاح « صاحب بريد » به اصطلاح « صاحبخبر » و « منهى » نيز برمىخوريم ) آنها وظيفهدار بودند كه اخبار مهم را از پايتخت به ايالات برسانند و دربارهء همه اعمال مأموران محلى گزارش دهند . اصولا مأموران پستى ، ديوان و اداره خاصى را تشكيل مىدادند و مطيع حكام و ولات نواحى نبودند . در عهد سامانيان حكم دولت مركزى هنوز چنان نافذ بود كه مأموران مزبور قادر بودند گزارشهاى صحيح و مستقلى ، حتى دربارهء اعمال مقتدرترين اميران نواحى ، يعنى حكام و ولات خراسان ، به مركز ارسال دارند . ولى هم در عهد غزنويان ، گاه مأموران به ناچار از طريق پست ( رسمى ) گزارشهايى را كه به ميل حاكم
هامش
( 1 ) . تاريخ خاندان طاهرى ، پيشين ، ص 323 .
( 2 ) . تاريخ بيهقى ، پيشين ، ص 528 .