خميرگير به وسيلهء پاها و زانوان و آرنجهاى خود خمير به عمل نياورد ، زيرا اين كار خوار گرفتن طعام است . و چه بسا عرق بغل يا بدنش در خمير افتد . و نيز به هنگام خمير گرفتن ، جامهاى با آستينهاى تنگ پوشد و دهانبند داشته باشد . زيرا چه بسا به هنگام عطسه يا سخن گفتن ، از آب دهان و يا بينى او در خمير افتد . و برگريبانش دستارى سفيد ببندد تا از قطرات عرق مانع باشد . . .
و به هنگام روز خمير گيرد ، كسى را نزد خود بگمارد كه مگسپران به دست گيرد و مگسها را براند . دربارهء دادوستد ، محتسب را از تعيين بها براى كالاهاى فروشندگان بازمىدارد و حتى به امام و كاردار نيز اجازهء تصرف و مداخله در اين كار نمىدهد ، جز در سالهاى قحط . » « 1 »
در مورد احتكار ، مؤلف معتقد است كه « محتسب بايد محتكر را به فروش كالا مجبور كند ، همچنين منع مىكند از اينكه كسى به پيشواز كاروانى كه كالا به شهر مىآورد برود و به كاروانيان بگويد كه كالاهاى ايشان در شهر كساد است تا آن را به بهاى ارزانترى بخرد . » « 2 »
« چون محتسب ببيند كه كسى آذوقه را احتكار كرد ، يعنى به هنگام مناسب خريده و منتظر است تا به بهاى آن بيفزايد ، بايد او را به فروش آن وادارد . چه احتكار حرام است و محتكر ملعون . . . » « 3 »
در مورد گرمابهها مىنويسد : « محتسب بايد فرمان دهد كه گرمابهداران گرمابه را اصلاح و آب را گرم نگاه دارند . . . گرمابه را بشويند ، بروبند ، هرروز چند بار با آب پاك . . . سنگهاى كف حمام را با چيزهاى زبر بمالند تا سدر و خطنى بدان نچسبد و سبب لغزش مردم نشود . . . بر زنان حرام است كه به گرمابه روند مگر آنكه نفساء ( داراى نفاس ) يا بيمار باشند . . . اگر ضرورتى باشد با ازار وسيعى بدن خود را بپوشانند . و مكروه است كه مرد هزينهء حمام زن را بدهد ، زيرا كمك به انجام دادن مكروه است . » « 4 » در مورد سلمانيها مىنويسد كه « سلمانى بايد استرههاى خوب و فولادى به كار برد . . . و شايسته است كه آرايشگر سبك و خوشاندام و به كار خود آشنا باشد و در روز نوبت خود چيزى از قبيل پياز و سير و گندنا و تره نخورد . موى برده را جز به اجازهء صاحبش نسترد و موى عذار امرد و ريش مخنث را نتراشد . . . » « 5 »
فصد و رگ زدن در قرونوسطا سخت معمول بود و در ايران تا حدود شصت سال قبل ، براى درمان بسيارى از بيماريها پزشكان فصد را تجويز مىكردند . ابن اخوه در كتاب خود متذكر مىشود : محتسب بايد از فصاد تعهد بگيرد كه به فصد ده تن جز با مشورت پزشكان اقدام نكند ، و آنان عبارتند از : كسانى كه بدنى سخت لاغر يا بدن بسيار خشك ، بدن متخلل ، بدن سفيد سست ( شل ) يا بدن زردرنگ بىخون داشته باشند و كسى كه مدت درازى بيمار شده است . . .
پزشكان در پنج مورد از فصد بازداشتهاند . . . پس از همخوابگى ، پس از استحمام ، به هنگام پرى معده از خوراك ، به هنگام پرى معده و رودهها از فضلات ، و به هنگام سرما يا گرماى سخت . . .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 49 .
( 2 ) . همان ، ص 52 .
( 3 ) . همان ، ص 50 .
( 4 ) . همان ، ص 160 .
( 5 ) . همان ، ص 162 .