وزارت امور خارجه
اين وزارتخانه ، از دوره قاجاريه ، مخصوصا در اثر مداخلات روزافزون خارجيان در امور ايران ، اهميت و موقعيت خاصى پيدا كرد محمد شاه به موجب دستخط نهم شوال 1262 امور خارجه را به حاجى سپرد و به او نوشت شما مسئول تمام امور خارجه هستيد و اين كار تحت نظر شما خواهد گذشت ، امور خارجه اهميت كلى دارد و اگر در آن غفلت و طمعورزى و رشوهخوارى راه پيدا كند ، به مذهب و دين و دولت و بقاى ما ضرر خواهد رسيد . به اميد پروردگار با مراقبت شما چنين چيزهايى اتفاق نخواهد افتاد و ما نزد خداوند روسفيد خواهيم بود . بالاخره پس از چندى ، چنان كه اشاره شد ميرزا مسعود انصارى كه مورد علاقه خارجيان بود ، به مقام وزارت امور خارجه رسيد . پس از روى كار آمدن اميركبير ، ادارهء اين وزارت تا مدتى به عهدهء خود امير بود . با اينكه امير مىخواست بار خود را سبك كند و مستقيما طرف مذاكره و مكاتبه با نمايندگان سياسى خارجى قرار نگيرد ، مع ذلك چون مرد سالم و ذيصلاحيتى در اطراف خود نمىديد ، به اين كار راضى شد . ظاهرا امير ميل داشت ميرزا جعفر خان مشير الدوله را در راس اين وزارتخانه قرار دهد . در نامه ذيقعدهء 1265 به مشير الدوله مىنويسد : اگر مىدانستم كسى ديگر از عهدهء خدمت سرحد برمىآيد ، هرگز نمىخواستم از من دور باشيد . حالا هم به همين اميد هستم كه . . . بعد از انجام اين خدمت ، به سلامت و سعادت از اين سفر معاودت نماييد و كمك حالى براى من باشيد ، مادام العمر باهم باشيم . زياده چه نويسم ، البته وجدان پاك خودتان دريافت اين معانى را كرده است . بالاخره ناچار و خاصه بر اصرار شاه ، همان ميرزا محمد عليخان را در رمضان 1267 به وزارت مهام دول خارجه گماشت و به سفارتخانههاى خارجى ابلاغ كرد .
امير به امور سياست خارجى توجه خاص داشت ، تأسيس سفارتخانههاى دايمى در لندن و پطرزبورگ و قنسولگرىهايى در بمبئى و در خاك عثمانى و قفقاز از اوست . مصلحتگذاران و قنسولان ايران با دستورهاى كتبى معينى به مأموريت مىرفتند و مسئوليت داشتند گزارشهاى مرتبى به تهران بفرستد ، ديگر اينكه هياتى از مترجمان زبانهاى خارجى بوجود آورده و به تربيت مترجم دست زد . ميرزا ملكم ، نظر آقا ، ميرزا ابراهيم ( عموى ملكم ) و مادروس خان ، از كسانى هستند كه خدمت خود را در زمان امير به مترجمى در وزارت امور خارجه و نظام آغاز كردند . « 1 »
سياست خارجى اميركبير
چنان كه قبلا يادآور شديم ، ايران ، در دوران سلطنت محمد شاه و صدارت حاج ميرزا آقاسى ، سياست خارجى مشخصى نداشت . بلكه كمابيش مجرى مقاصد زورمندان بود . امير از آغاز زمامدارى سعى مىكرد حتى الامكان از مداخلات نارواى اجانب جلوگيرى كند و ايران را به صورت كشورى آزاد و مستقل درآورد . به طورى كه از مذاكرات شيل با زمامداران روسيه برمىآيد ، دو كشور بزرگ
هامش
( 1 ) . همان ، ص 215 .