مكاتباتى كه با حاج ميرزا آقاسى كرده بود ، بدون توجه به مصالح و منافع ايران ، اصرار داشت قراردادى تجارى به ايران تحميل كند . و مكرر به امير مىنوشت در صورتى كه با تقاضاى او موافقت نشود ، ايران را ترك خواهد گفت ، امير با صبر و شكيبايى نامههاى او را جواب داد و گفت : اگر شما از دولت جمهورى فرانسه اختيارنامهء جديد بياوريد و « صرفه و صلاح طرفين باشد ، معاهدهء تجارتى جديد منعقد خواهد شد . معذالك المراتب ، اگر آن جانب بخواهد . . . قطع مراودات كند ، جواب اولياى دولت جمهوريه به عهدهء آن جناب خواهد بود . . . » « 1 »
با اين حال وزيرمختار فرانسه در جمادى الثانى 1265 تهران را ترك گفت و سفير انگليس حمايت اتباع و دولت فرانسه را به عهده گرفت . پس از بركنارى اميركبير بار ديگر نابسامانيهاى گذشته تكرار شد . در كتاب ابراهيم بيگ خطاب به وزير خارجه ، از مظالم و بيدادگريهاى مأمورين كنسولى در كشورهاى خارج شكايت شده است : « جناب وزير . . . تا كى اين تذكرههاى دولت ايران كه نماينده تابعيت ملت ايران در انظار خارجه است مانند كاغذ دواپيچى عطاران ، بىقدر و بىاعتبار خواهد شد ؟ تا كى اين بروات شرف ملى مانند كاغذ گنجفه به فروش خواهد رسيد ؟ آن هم به قيمتهاى متفاوت ! مثلا در تهران پنج قران ، در تبريز يك تومان ، در كنار ارس يك تومان و نيم ، در قفقاز چهار منات و نيم ، در خاك عثمانى هفتاد و پنج غروش . و گذشته از اينها مأمورين شما در همه جا به هردزد و دغل و بىسر و پايى از تبعهء خارجه كه چند غروش بدهد ، اين تذكرهها را خواهند فروخت ! . . . آنها به نام تبعه ايران دزدى و انواع فضاحتها را مرتكب شده ، ما را در ميان هفتاد و دو ملت رسوا مينمايند ! . . . آيا رواست كه بعضى سفراى شما . . . در مقابل چند ليرهاى مردار و متعفن از مقام بلند خودشان خجالت نكشيده ، مرتكب اين فضاحت بزرگ شوند ؟ . . . سفرا و قونسولهاى خارجه ، اين زيادهرويها كه در ايران مىكنند ، خود از سفرا و مأمورين ايران سرمشق گرفتهاند . از مأمورين خارجه چه توقع توان داشت در صورتى كه خودمان قانون و عدالت نداريم ، به چه زبان به ايشان توان گفت كه با ما به عدالت رفتار نماييد .
چرا در داخله ابواب ظلم را به روى مردم نبستند كه ترك وطن گويند ؟ چرا قنسولها از هريك از اين بيچارهها سالى پنج منات به عنوان پول تذكره بگيرند و به كيسهء خودشان برود ؟ . . . امروز در ممالك روم و روس هرايرانى كه بميرد ، اولين وارث او سفير و قونسول است هرگاه وارث و طلبكار او قوتى داشته باشند ، ايشان نيز حصهاى توانند برد و الا فلا . . . براى اياب و ذهاب هر ايرانى به مكه چهل و پنج تومان مىگيرند . . . اگر در سال ده هزار نفر مشرف شوند ، تقريبا يك كرور تومان مىشود كه با اين مبلغ در تمام نقاط مهمه روس و عثمانى ، قنسولها با مواجب و تعليمات مخصوص توان گماشت . » « 2 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 302 .
( 2 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، پيشين ، ج 1 ، ص 18 - 18 .