1 - دستور العملى كه امير براى مأموريت ميرزا حسين خان سپهسالار قزوينى كارپرداز ايران در بمبئى داده است :
« از اينكه بعد از انقضاى معاهدهء تجارتى دولتين بهيتين ايران و انگليس بر وفق شروط عهدنامه مقرره تا به حال مأمورى مخصوص تعيين نشده بود . . . لهذا آن عاليجناب به موجب حكم محكم اقدس پادشاهى . . . مأمور است كه به بندر بمبئى رفته در آنجا . . . به حمايت و تقويت تجار و تبعهء دولت عليه ، اعم از مجاور و مسافر كه در بمبئى و ساير ممالك هندوستان هستند بپردازد . وظيفهء آن عاليجاه اين است كه به هيچوجه من الوجوه از احوال آنها غافل نبوده و كمال حمايت و تقويت از آنها مىنمايد . . . از گرفتن تعارف و رشوه محترز بوده ، مطلقا طمع و توقعى ننمايد . و اگر تقصيرى از آنها صادر شود ، مأذون و مرخص نيست كه آنها را به زجر و شكنجه و چوب متالم سازد . و اگر تقصير جزيى ست ، او را چند روزى محبوس داشته مرخص كند . و اگر كلى است ، او را روانهء ايران نموده تقصير او را موافق تصديق جمعى شهود معتبر به عرض اولياى ابد مدت رساند تا موافق قانون ديوان عدالتخانه ، تنبيه و سياست شود . وظيفهء تجار تبعه دولت عليه ايران اين است كه جميع معاملات و دادوستد كه مىكنند ، با اطلاع آن عاليجاه باشد . و در دفتر مخصوص ثبت نمايند و صد يك به دولت كارسازى نمايند . كليهء رعاياى ايران بايد با پرداخت دهشاهى براى مدت يك سال تذكره بگيرند و در پايان سال ، تذكره باطل خواهد شد و بايد تذكره تجديد شود . همچنين كارپرداز مكلف است كه دعاوى جزيى را حل و اختلافات كلى را براى رسيدگى به حكام شرع يران احاله نمايد . وقايع و اتفاقات را به اسرع اوقات همراه چاپار دولتى ماهبهماه بفرستيد ، كارپرداز مىتواند سالى يك دفعه وكيلى امين به جاى خود تعيين و براى سركشى امورات اتباع ايران رهسپار كلكته شود . در ضمن نامه ، امير به كارپرداز مىنويسد كه چون در ايام عاشورا بين شيعه و سنى منازعه روى مىدهد ، قبلا عدهاى سرباز از حاكم بگيريد و راه كار بد را ببنديد و هرگاه يكى از اتباع ايران مرد ، در حفظ ماترك او و رساندن آن به وارث مراقبت نمايند . همچنين اميركبير ضمن نامهاى كه به كارپرداز ايران مقيم هشتر خان نوشته ، مىگويد : اينكه براى اين جانب ظرف آبپاشى فرستاده بود ، اين چيزها مايهء خرسندى و خشنودى اين جانب نمىشود زيادى خدمتگزارى آن عاليجاه باعث مزيد ميل و محبت اين جانب است . . . همچنين به كارپرداز ، ضمن تعاليم و دستورهاى گوناگون مىگويد نگذاريد افراد هرزهء بىكاره به آن طرف بروند . و از دادن تذكره به آدمهاى فاسد جلوگيرى كنيد و پرچم شير و خورشيد ايران را ، در ارزنة الروم برافرازيد .
در سال 1267 ظاهرا ناصر الدين شاه براى كاستن از نفوذ و قدرت معنوى امير ، وزارت خارجه را به ميرزا محمد على خان شيرازى كه نيابت آن وزارتخانه را به عهده داشت مىسپارد ، و اميركبير با تاييد اين معنى به نمايندگان كشورهاى بزرگ ، وزير جديد امور خارجه را معرفى
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 614
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٦١٤