تعديات شيوخ و ناامنى محل بار ديگر انگليسيها مركز تجارى خود را به بصره منتقل كردند . « 1 »
در سال 1167 هلندىها جزيرهء خارك را مركز تجارت خود قرار دادند و قلعهء نظامى در آن جزيره برقرار كردند و به صيد و تجارت مرواريد پرداختند . پس از چندى ميرمهنا كه از اتباع ايران بود ، راه عصيان پيش گرفت و پس از تصرف خارك به قتل هلنديها و غارت اموال آنان پرداخت و به اين ترتيب دوران تسلط اقتصادى و سياسى هلنديها در خليجفارس به سررسيد . پس از كشته شدن ميرمهنا ، كريم خان براى گوشمالى انگليسيها كه مرز تجارتى خود را به بصره منتقل كرده بودند ، رفتار عثمانيها را نسبت به زوار ايرانى بهانه قرارداد ، و قشون را به محاصرهء بصره فرستاد .
با اينكه در اين جريان ، انگليسيها دو كشتى جنگى خود را در اختيار عثمانيها قرار دادند ، اما محاصره بصره سيزده ماه طول كشيد و سرانجام پس از چهارده ماه به تصرف ايرانيها درآمد . پس از مرگ كريم خان ، آشفتگى و نابسامانى به ايران راه يافت در اين دوره ، در مناسبات ايران با كشورهاى خارج ، واقعهء مهمى روى نداد . تنها در عهد جعفر خان زند فرمانى داير به استقرار مجدد روابط اقتصادى بين ايران و انگلستان صادر گرديد . در اين فرمان بيش از پيش دست انگليسيها را در فروش كالا بازگذاشتند . و صريحا نوشته بودند كه « . . . اگر سابقا قرار بوده حقوق گمركى مطالبه شود ، بعد از اين فرمان ، ما به هيچ عنوانى مطالبه حقوق گمركى نخواهيم نمود ، و آنچه هم در سابق بود ، ما آنها را لغو و باطل مىنمائيم بتاريخ هشتم ربيع الثانى يك هزار و دويست و دو ، مطابق 18 ژانويه 1788 . »
در دوره قاجار بيش از پيش كشورهاى متجاوز و استعمارطلب به ايران و ديگر كشورهاى آسيايى روى آوردند . ايران و عثمانى به علت موقعيت جغرافيايى مورد توجه كشورهاى توسعهطلب قرار گرفتند ، آقا محمد خان پس از تثبيت موقعيت سياسى خود با زيركى دريافت ، كه براى نجات از تجاوزات روسيه تزارى بهتر آنست كه ، دو دولت ايران و عثمانى دست اتحاد به هم بدهند بنا به نوشته احمد امين ، آقا محمد خان طبق نامهيى پيشنهاد كرد كه دو دولت در برابر هجومهاى روس متحد شوند به روايت احمد جودت ، وقتى نامه او در شوراى باب عالى مطرح شد پاشاها ( فرماندهان نظامى ) اين پيشنهاد را منطقى و منطبق با مصالح دولت عثمانى دانستند ، اما شيخ الاسلام راغب افندى عمامه بر زمين كوبيد كه : « تا من زندهام چنين اتحادى منعقد نخواهد شد بگذاريد اينان بدست روسيان نابود شوند . » وجود چنين روحيهاى در آن طرف كه در سراسر گزارش سفير عثمانى نيز جلوهگر است يكى از موانع اصلى اتحاد بود . « 2 » در عهد سلطنت فتحعليشاه ، ايران به حكم موقعيت جغرافيايى خود ، ميدان رقابتهاى سياسى انگلستان و فرانسه گرديد . و به طورى كه ضمن تاريخ سياسى اين دوره ( جلد دوم از صفحه 488 به بعد ) ديديم ، زمامداران ايرانى گاه آلت اجراى مقاصد سياسى انگلستان و زمانى بازيچهء سياست توسعهطلبى
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ج 1 ، ص 10 .
( 2 ) . بررسيهاى تاريخى خرداد و تير ، 54 اتحاد ايران و فرانسه ، محمد امين رياحى ، ص 22 .