خود و اصلاح اوضاع اقتصادى و اجتماعى مردم برنيامد بلكه با كشورگشائى و تجاوز مداوم ، مردم ايران و سپاهيان خود را فرسوده كرد ، و پولها و جواهرات گرانبهايى را كه پس از غارت هند همراه آورده بود در گنجينهها ذخيره كرد و در راه عمران و آبادى مملكت به مصرف نرسانيد .
« در جنگ با تركيه كه از 1156 - 1159 هجرى ادامه يافت گاهى پيروزى نصيب نادر و زمانى نصيب تركان مىگشت ولى نتايج حاصله ثابت نبود ، و سبب عدم موفقيت اين بود كه در آن اوان در ايران و كشورهاى تابع ، قيامهاى عظيمى وقوع يافت و نادر ناگزير براى فرونشاندن نايره شورش ، عدهاى از لشكريان خود را از صحنه عمليات دور و به مراكز عصيان گسيل مىداشت . . .
لشكركشى به داغستان و تشبثات نادر براى ساختن ناوگان در بحر خزر سبب گرديد كه نيروى نظامى روس در مرز ايران متمركز گرديد . « 1 »
در آغاز حكومت كريم خان تجارت خليج در دست انگليسيها و هلنديها بود . فرانسويها هم كه در اين دوره در جستجوى بازار بودند ، در ايران با حريف زورمندى چون انگلستان روبرو شدند و در سال 1173 ه با چهار كشتى به بندرعباس روى آوردند و تجارتخانه انگلستان را گلولهباران كردند . و پس از غارت كالاهاى تجارى از خليجفارس بيرون رفتند . پس از اين واقعه انگليسيها مركز تجارى خود را به بصره منتقل كردند و هلنديها مركز فعاليت تجارى خود را در خاك عثمانى مستقر ساختند .
در دوره كريم خان زند ، از بركت امنيتى كه نصيب ايران گرديد ، انگليسيها براى بسط نفوذ اقتصادى و تجارى خود بار ديگر به سعى و تلاش برخاستند ، و سرانجام به موجب فرمانى ، كريم خان در سال 1177 ه به انگليسيها اجازه تجارت داد و مقرر گرديد كه آنها در بوشهر يا هر منطقهاى در خليجفارس كه ميل دارند ، هر مقدار زمينى كه براى تجارت خود لازم دارند ، تصرف كنند و مؤسسات خود را در آنجا برقرار سازند و چند توپ براى حفظ امنيت سوار كنند .
كريم خان موافقت كرد كه از امتعهء انگليسيها هيچ نوع مالياتى دريافت نشود و فقط شيوخ از امتعهء صادراتى سه درصد حقوق گمركى دريافت دارند .
هيچ يك از ملل اروپائى غير از انگليسيها ، حق ندارند كه كالاهاى پشمى خود را به بنادر ايران وارد كنند .
مواد قرارداد مجموعا به نفع حكومت انگلستان بود . كريم خان در ذيل فرمان مطالبى اضافه كرد و از جمله نوشت « . . . انگليسيها مجاز نيستند تمام وجوه مال التجاره خودشان را كه در ايران به فروش مىرسانند به خارج حمل كنند . زيرا كه اين عمل انگليسيها ، مملكت ايران را از حيث ثروت و مكنت فقير خواهد نمود و در نتيجه به طور كلى ، تجارت ايران صدمه خواهد ديد . . . » « 2 »
انگليسيها تا سال 1183 ه در بوشهر به فعاليتهاى تجارى اشتغال داشتند . ولى در نتيجه
هامش
( 1 ) . تاريخ ايران ، ترجمهء كشاورز ، پيشين ، ص 638 به بعد .
( 2 ) . تاريخ سياسى ايران و انگليس ، پيشين ، ج 1 ، ص 8 .