مىگويد : « لقب منشى الممالك به زمان سلطنت ايلخانان مغول مىرسد . بهترين ترجمهء اين لقب همانا وزير امور خارجه است . » البته در صورتى كه مجلسنويس را كه حق بيشترى براى چنين عنوانى دارد از نظر دور داريم ، منشى الممالك ، در صدر كاركنان ابواب جمعى قسمتى از تشكيلات ادارى صفوى ، كه تعداد آنان بسيار بوده ، و در كارهاى كثير ، از قبيل توقيع تيول و نوشتن عبارت مخصوص ادارى به سرخى يا به آبطلا و نهادن دستينه و وصول و گردآورى وجوهات رسيدگى مىكردند ، قرار داشت .
شاردن از شش منشى و مهردار مملكتى واجد اهميت ، نام مىبرد :
1 . منشى الممالك كه وظيفهء وى عبارت است از تهيه و ارسال اسناد و مدارك مربوط به امور مملكتى به طور عموم ، و ولايات بالاخص كه با مهر عالى ممهور گشته باشد .
2 . رقمنويس كه با فرامين شاه در خصوص امور ادارى ديوان سروكار دارد .
3 . حكمنويس كه اسناد و مداركى را كه قرا راست به مهر شرف نفاذ ديوان يا خاصه ممهور گردد ، در يد اختيار دارد .
4 و 5 و 6 . مهرداران كه ظاهرا در فصول 24 و 25 و 26 تذكرة الملوك از آنان ذكرى رفته است ، با آنكه بين دو متن سفرنامهء شاردن و تذكرة الملوك توازن و تشابه بسيار وجود دارد ، باز مطالب تذكرة الملوك به طور دقيق با مطالب سفرنامهء شاردن يكسان نيست « 1 » شكى نيست كه منشى الممالك مقامى با اهميت و ذىنفوذ بود . زيرا در شوراى سلطنت عضو محرم راز به شمار مىرفت . و ابوابجمعى بسيار داشت . و حداقل قسمتى از مكاتبات شاه تحت تصدى و مسئوليت او بود . اما تعيين حدود مشخص بين وظايف او و واقعهنويس ، كار آسانى نيست .
شايد در نوع نامهها و مكاتيبى كه به هريك از دو مقام مزبور احاله مىگرديد ، تفاوت و اختلافى بوده است . طغرا با آبطلا و سرخى توسط منشى الممالك رقم كشيده مىشد و بايستى ذيل آن عبارتى نظير حكم جهانمطاع و غيره كه از تذكرة الملوك آمده است نوشته شود . . . مقصود از اصطلاح خط طغرا ، ممكن است عباراتى داير بر نعت خدا و حضرت على ( ع ) و ائمهء اطهار باشد كه بر سرلوحهء فرمان مىنوشتند .
مهردار مهر همايون ، چنان كه شاردن توصيف مىكند : « 2 » فى الواقع مسئول نگهدارى مهر همايون كه معمولا به دست مادر شاه سپرده مىشد ، نبود . در روزهاى آدينه اسنادى كه به مهر وزيران رسيده بود ، به در حرم ارسال مىگشت و آنجا جعبهء محتوى مهر همايون آورده مىشد . و پس از آنكه اسناد و مدارك جهت شاه قرائت مىگرديد ، مهردار ، محل معهود و مناسبى را بر روى فرمان مزبورتر ، و مهر را تقديم شاه مىكرد تا وى آن را بر آن محل بگذارد ، مهردار مزبور با آنكه داراى حقوق و مزاياى مالى بسيار بود گويا وظيفه و مسئوليت خطيرى نداشت اما شايد
هامش
( 1 ) . براى كسب اطلاعات بيشتر در خصوص مهرداران ، ر . ك . سازمان ادارى حكومت صفوى ، پيشين ، ج 6 ، ضميمه .
( 2 ) . سياحتنامهء شاردن ، پيشين ، ج 5 ، ص 453 .