مدتىست تا استماع مىافتد كه . . . امراء اركان دولت و ايلچيان و متغلبان در خانههاى كدخدايان و رعايا نزول مىكنند ، و ملالت بسيار با اهالى و ساكنان عايد مىگردد . چه ايشان تا در خانهها ، مىباشند ، مجموع مطاعم و مآكل و مشارب و سفارش از خداوند خاصه مىطلبند . اگر ملتمس ايشان مبذول داشت ، هر ترتيبى كه جهت عيال و اطفال كرده ، بديشان مىبايد داد . و خود و زن و فرزند گرسنه و عاجز به سر بردن . و اگر ملتمس مبذول نمىدارد ، به زخم چوب و شكنجه مىستانند . و بسيار مىباشند كه بعضى در زير شكنجه هلاك مىشوند . و به وقت بيرون رفتن ، آنچه از احوالات و ادوات خانه چون زيلو و پرده و طشت و آفتابه و مشربه و غيره آنكه ايشان را در نظر مىآيد ، جهت خود مىبرند . و بيرون اين تنوعات ظلم و تعدى ، البته متعرض عورات نيز مىگردند . و آن بيچارگان را مجال منع نمىباشد . اما مردان جهت آنك اگر فرياد كنند ، فريادرسى نمىدانند . و اما زنان جهت آنك از فضيحت و بدنامى مىانديشند ، ناچار تحمل آن منكرات مىكنند و هيچ نمىگويند و به حقيقت اختلال احوال دين و دنيا و خرابى مملكت و سلطنت از اينجاست . و چون به نظر اعتبار تأمل رود ، مفهوم شود كه تكون و تولد اكثر اولاد زنا كه به دزدى و حرامىگرى و مفسدى و عوانى مشغول مىگردند ، ازين رهگذر است . و بر پادشاهان واجب است كه صيانت خانهها و عورات رعايا همچنان كنند كه صيانت حرم و اتباع خود مىكنند ، تا دعوى سلطنت ازيشان مصداق و مسموع آيد . . . اكنون تدبير رفع چنين قضايا آنست كه اولا حكم مطاع نفاذ يابد كه امرا و وزراء و اركان دولت و اعوان حضرت و ساير مقربان و ارباب اعتبار و غير هم ، جهت خود سرايهها و خانهها سازند و يا در بيع آرند يا به كرايه گيرند . و اثمان و اجور بىقصور ادا كنند . و بعد از آن جهت ايلچيان و صادر و وارد ، بيرون شهرها ايلچى خانهها سازند . و چنانك پادشاهان قديم كردهاند ، اين مواضع را زيلوها و جامه خواب و آلاتى كه از آن چاره نباشد چون خم و سبو و كوزه و غزغان و كاسه و غير آن از مال ديوان مرتب دارند . و وظايف يومى ايشان روزبروز مىرسانند ، تا آن طايفه را زحمت اهل شهر و رعايا نبايد داد . . . و عورات مردم در كنف عفت و عصمت محمى و مستور مانند . و رعايا كه از بيم ايلچيان و تعرض و فساد ايشان از خانههاى خود بيرون نمىتوانستند رفت ، به ايمنى و فراغت بيرون روند . و به مهمات و مصالح خود مشغول گردند . و صدور اين حالات موجب دوام دولت و سبب بقاى مملكت گردد . . . « 1 » اعزام رسول و ايلچى نهتنها در ايران بلكه در ميان ملل متمدن باستانى از ديرباز معمول بوده است . »
هامش
( 1 ) . نخجوانى ، هندوشاه ، دستور الكاتب تعيين المراتب ، به اهتمام على اكبر على اوغلىزاده ، فرهنگستان علوم جمهورى شوروى سوسياليستى آذربايجان ، انستيتوى خاورشناسى ، مسكو 1964 ، ج 1 ، جزوه 1 ، ص 187 .