پس از مرگ كريمخان ، آقا محمد خان شب 14 ماه صفر از شيراز حركت كرد و عصر روز 18 همان ماه به تهران رسيد و صد و پنجاه فرسنگ مسافت را خواجه تاجدار بدون استراحت طى كرد . « 1 »
ضبط و بايگانى اسناد سياسى
: « رسم نگاهدارى اسناد و مدارك سلطانى و ديوانى ، از ديرباز در ايران معمول بوده است ، و به استناد مدارك بسيارى كه در دست داريم ، مىدانيم پادشاهان ايران ، اسناد و نوشتهها و عهدنامههاى خود را در مخازنى مخصوص نگاهدارى مىكردهاند ، و در بسيارى از كتابها نيز به وجود اينگونه مخازن اشاره شده است . اما در دورهء اسلامى ، ظاهرا به علت عدم ثبات پايتختها و امكان حملات و تجاوزات قبايل و جنگهاى پياپى فراوانى كه ميان پادشاهان و ملوك نواحى مختلف روى مىداد ، مراكز ثابتى براى نگهدارى اسناد نبود و نوشتهها و اسناد را هميشه در سفرها و اردوكشىها با پادشاه مىبردهاند ، تا در موارد نياز در دسترس باشد . در دورهء صفويان و بعد هم در دورهء قاجاريه ، به سبب تثبيت حكومت ، ثابت شدن پايتخت ، آرشيو سلطنتى به وجود آمد . اما ظاهرا اين وضع تنها منحصر به دربار بوده است ، و حكام و واليان بايگانى ثابتى براى نوشتهها و اسناد نداشتهاند ، بلكه هرزمان والى و حكمرانى تغيير مىيافت نوشتهها و مدارك حكومتى را هم با خود مىبرد . و اين سنت بعدها هم كه به تقليد از اروپاييان قرار شد ، دولت ايران در دربارهاى دول ، سفارتخانههاى ثابت و دايمى داشته باشد ، باز معمول بود . سفيران چون تغيير مأموريت مىدادند يا به ايران احضار مىشدند ، كليهء اوراق و مدارك دوران سفارت خود را كه حقا بايد سابقهء كار سفير بعدى باشد ، با خويش مىبردند ، و سفراى جديد به مرور و به اقتضاى امورى كه پيش مىآمد ، سوابق امر و موضوع را از دولت متبوع خود مىخواستند . و وزارت امور خارجه از آن سوابق رونوشتهاى مصدق مىفرستاد ، تا مبناى آگاهى و اقدامات سفير جديد باشد . . . اين مأمورين به هنگام مرگ ، انبوهى از اسناد و نوشتههاى دولتى ، و سياسى و ديوانى مربوط به موضوعهاى گوناگون را كه در دوران حكمرانيها و يا سفارتهاى خود فراهم كرده بودند ، به جاى مىگذاشتند ، و همين اوراق و رونوشتهاست كه امروزه گاهبهگاه در خاندانهاى قديمى به دست مىآيد . » « 2 »
پيكهاى پياده
: يكى از وسايل ارسال نامه و اعلام اخبار فورى ، پيكهاى پياده ( و شاطرها ) بودند كه براى رسيدن به مقصود شب و روز راه مىرفتند . ژانگوره مىنويسد كريم خان زند براى اينكه نامهاى را به حسينعلى خان در استرآباد برساند ، كاكانوروز را فراخوانده و از او پرسيد كه نامه را در طول چند روز از شيراز به استرآباد خواهد رسانيد ؟ او پس از محاسبهء دقيق گفت :
چهارده روزه نامه را خواهد رساند .
امروز چون احتياجى به پيك پياده ندارند ، آن افراد را تربيت نمىكنند . اما در گذشته پرورش شاطران يا پيكهاى پياده مثل تعليم و تربيت خلبانان در اين دوره ، ضرورى بود . . . در پرورش شاطران دو چيز بيش از چيزهاى ديگر مورد توجه بود ، يكى اينكه شاطر نفس داشته باشد ، دوم
هامش
( 1 ) . همان ، ص 363 .
( 2 ) . سرهنگ جهانگير قائممقامى مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال 5 ، ش 21 .