سلاطين ممالك محروسه و همهء حوالجات و تنخواه براتى و سيور غالات و وظايف و اجازات و اقطاعات و معافيات و مسلميات و احكام منصب وزراء و مستوفيان و كلانتران و محتسبان و محصصان ولايات و احكام بياضى كه از ديوان عدالت بنيان صادر مىشد و احكام التزاماتى كه هركس برطبق دعواى خود به ديوان اعلى مىداد و به هرطرف كه لازم مىآمد ابواب جمع محصلان ديوانى مىشد و حكمى كه در عنوان تصديقات دفترى رسوم مهرداران نوشته مىشد و ديگر آنچه كه به دفترخانه رجوع نداشت ، از قبيل تحريرات خليفگان ممالك محروسه و فرمانها و نشانها و غيرهم كه به مسودهء منشى الممالك قلمى مىنمودند با مشار اليه است و به قلم سرخى و آب طلا مشار اليه به طلاهاى مختلف كه مخصوص هرحكمى و نشانى و فرمانى بود مزين و محلّا مىساخت . »
در شرح وظايف منشى الممالك تا اينجا نوشتههاى دو رسالهء دستور الملوك و تذكرة الملوك مشابهت بسيار دارند ، ولى اختلاف كلى در دو رسالهء مزبور در اين است كه مؤلف دستور الملوك نوشتن نامهها و جوابهايى را كه به هريك از امراء و ملوك و پادشاهان ديگر نوشته مىشد ، وظيفهء منشى الممالك دانسته و در تذكرة الملوك اين كار از وظايف خاص واقعهنويس كه نام ديگر آن مجلسنويس بود معرفى شده است . و اگر نوشتهء آقاى محيط طباطبايى را مبنى بر اينكه دو شغل واقعهنويس و منشى الممالكى تا زمان شاه عباس اول 996 - 1038 يكى بود ، و از آن تاريخ اين دو شغل از يكديگر تفكيك شدهاند ، درست بدانيم خلط وظايف اين دو شغل و اختلاف نوشتههاى دو رساله . . . را بايد ناشى از اين دانست كه دو رساله مزبور از روى دو دستور العمل متفاوت تنظيم و تدوين شدهاند . اما به موجب مجموعهء منشآتى خطى كه در زمان شاه سليمان صفوى ( 1078 - 1105 ه ) دربارهء اقسام نوشتههاى ديوانى و مقررات و آداب نگارش آنها ، تأليف شده ، قدر مسلم اين است كه روش و ترتيب نگارش نوشتههاى ديوانى و سلطانى تا زمان شاه طهماسب اول ( 930 - 984 ) براساس تداول ديوانى دورههاى پيش بوده و از زمان شاه طهماسب اول دستور العملى نوين براى نگارش اقسام فرمانها وضع گرديده است . . .
بدينترتيب ، مكاتبات پادشاهان و نامهها و جوابهايى را كه مىنوشتند ، منشى الممالك مسوده مىكرد و در حضور شاه خوانده مىشد ، و اگر مورد قبول و پسند واقع مىگرديد ، به نامهنويس مىدادند تا به خط خوش بنويسد . و در دورهء صفويه كاغذ هرنامه را از كتابخانه مىدادند و مذهّبان هريك را فراخور حال و رتبه و عظمت شأن آن پادشاه . . . تذهيب و تزيين و متن نامه را « افشان طلا » مىنمودند ، آنگاه نامهنويس شروع به نوشتن نامه مىكرد .
دربارهء روش تنظيم و صدور سلطانيات و ديوانيات در دورههاى افشاريه و زنديه اطلاعى در دست نيست . ولى ظاهرا به علت اينكه پادشاهان اين دو سلسله هميشه در اردوكشى و جنگ و حركت بودهاند و تشكيلات ثابتى نداشتهاند ، احتمالا امور انشاء و رسايل آنها با چند تن منشى و نويسنده برگزار مىشده است . و چند فرمانى هم كه از اين پادشاهان موجود مىباشد و در پشت هريك از آنها اثر و نقش يكى دو مهر و طغرا بيشتر ديده نمىشود سادگى تشكيلات ادارى آنها را نشان مىدهد .
دوران پادشاهى آقا محمد خان قاجار نيز از حيث دستگاه و تشكيلات ادارى مشابه زمان
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 489
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٤٨٩