يساول گفته ميشد ، سمت محافظين او را داشتند . . . هزار نفر نسقچى ( مأمور انتظامات و مسؤول اجراى احكام فورى شاه ) و هزار نفر فراش و سيصد شاطر نيز در دستگاه او بودند . هفتصد نفر هم جارچى داشت كه تلهاى طلا و مينا بر سر مىزدند . تعداد رؤسايى كه در ملازمت وى بودند ، از دهباشى ( فرمانده ده نفر ) تا سردار كل به شش هزار نفر مىرسيد . غير از اين افراد منظم و ثابت كه در دستگاه كريمخان زند بودند ، وى نفرات زيادى از ايلات بختيارى و ليراوى و تركزبان را نيز به اطراف شيراز آورده بود و در مواقع لزوم از افراد آن جماعت استفاده مىكرد . از ايلات لر نيز چند هزار در شيراز به نام ( خانه شهرى ) اقامت داشتند . « 1 »
سازمانهاى ادارى در آغاز عهد قاجاريه
سرهنگ درويل كه در عهد فتحعليشاه به ايران آمده است ، دربارهء تشكيلات دولتى ايران در عهد قاجاريه چنين مىنويسد : سابقا شاغل والاترين مقام دربارى اعتماد الدوله ناميده مىشد اين مقام امروز حذف ، بجاى آن مقام صدراعظمى يا ( نخستوزيرى ) برقرار شده است . رسيدگى به امور داخلى و خارجى بر عهدهء صدراعظم است . وزرا و تمام سازمانهاى دولتى ، گوش به فرمان وى مىباشند . مقام دولتى دوم در ايران قايممقامى است كه معمولا اداره و رهبرى وليعهد و تشكيلات او با قائممقام است . مقام سوم دولتى ايران مقام وزارت است . ولى وزيران ايران هرگز اهميت وزيران تركيه را ندارند . وزيران معاون صدراعظم تهران و قايممقام تبريز به شمار مىآيند . در دستگاه حكومتى شاهزادگان ديگر ، جز مقام وزارت نمىتوان يافت ، گذشته از وزيران « ميرزاها » خدمات مختلف ديوانى انجام مىدهند . ميرزاها رؤساى دواير و منشيان دولتى محسوب مىشوند . پس از ميرزاها مقامات دولتى و دربارى به شرح زير است :
1 ) رئيس پزشكان كه مراقب سلامتى شاه است و ملقب به حكيمباشى و عضو شوراى خاص سلطنتى است .
2 ) شيخ الاسلام رئيس كل روحانيان ، قاضى شرع و پيشواى شيعيان است .
3 ) ايشيك آغاسى يانسقچىباشى كه رئيس كل تشريفات و انتظامات شاه است ، دستارى بر سر مىگذارد ، چماقى از عاج در دست دارد ، ابلاغ فرامين شاهانه به صاحبمنصبان ديوانى و احضار كسانى كه بايد شرفياب شوند به عهدهء اوست . اين مرد چندين فراشباشى دارد و آنها نيز بنوبهء خود فراشانى زيردست دارند كه وظيفهء آنان برافراشتن خيمه و خرگاه سلطنتى است .
4 ) مهماندارباشى . اين مرد موظف است كه از به دو ورود سفيران بيگانه به ايران ، از آنان پذيرائى كند و حوايج ضروريشان را برآورد . مهماندارباشى تقاضاهاى سفيران را به ديوان عرضه
هامش
( 1 ) . همانجا ، ص 185