كريم خان حقوق ديوانى هرحاكمى را تعيين نموده و فى المثل حقوق متصديان حكومت شهرهاى درجه اول ، مانند اصفهان و شيراز و يزد و كاشان و قزوين را صد تومان نقد ، يعنى معادل قيمت چهار صد مثقال طلا قرار داد . اين مبلغ برابر بود با چهار صد خروار غله ، هر خروارى صد من تبريز - ضمنا صد خروار غلهء ديوانى نيز جزو حقوق و اضافه بر مبلغ نقد ، براى حكام مقرر گرديده . اكنون كه سخن به موضوع « من تبريز » رسيد بايد اين نكته را يادآورى شويم كه « من » وزن ثابتى نبود و در هرشهر وزن خاصى داشته چنان كه من رى چهار برابر من تبريز بود و من شاه دو من تبريز و من سادات معمول در خوزستان چهل سال پيش هجده من تبريز بوده است .
كريمخان براى عمال هفتگانه نيز چه نقدى چه جنسى حقوقى ثابت و معين منظور كرد و داروغهاى نيز با حقوق ثابت و معين برگزيد تا از بىنظمى و عربدهجويى و تعدى و دزدى ، و آدمكشى و هرگونه شلتاق جلوگيرى كند . اين داروغه تقريبا همان وظايفى را به عهده داشت كه اكنون رئيس شهربانى به عهده دارد . براى جلوگيرى از اتفاقات ناگوار در كوچههاى تنگ و تاريك آن روزگار ، دستور داد در هرشهر سه ساعت از شب گذشته طبل بزنند تا ديگر كسى از خانه بيرون نيايد . تعدادى هم گشتى شب معين نمود به نام گزمه ، كه شب تا صبح در كوچه و بازار مىگشتند كه مال و جان مردم را از دست دزدان و تجاوزكاران حفظ كنند .
اگر به خاطر بياوريم كه در اواخر دورهء صفويه عدهاى به زور قلدرى شب كمند بر خانههاى مردم مىانداختند و زن و فرزندان آنان را در جلو چشم شوهر و پدر و برادر بىآبرو مىكردند ، اثر اين اقدامات ارزندهء خان زند بيشتر روشن خواهد شد . « 1 »
تشكيلات نظامى و دربارى
كريمخان پس از استقرار در شيراز ، چهل و پنجهزار سپاهى آماده در پايتخت نگه داشت و مواجب و جيره داد . از اين جمله دوازده هزار نفر از عراق عجم بودند و شش هزار نفر از مردم فارس و بيست و - چهار هزار نفر از طوايف مختلف لر و سه هزار از ايلات بختيارى . تعداد هزار و چهار صد نفر را تفنگهاى چخماقى و شمشيرهاى خوب داد كه مردم شيراز آنها را غلام چخماقى مىگفتند و ظاهرا گارد احترام او بودند . هزار نفر از افراد مورد اطمينان را نيز امين خود دانسته در خدمت نگه داشت . اين جمع كه به آنان
هامش
( 1 ) . عبد الحسين نوايى ، كريمخان زند ، ص 77 - 172