موجب بد دعايى گردد . » « 1 »
محتسب : « ظاهرا محتسب كه مأمور اجراء احكام شرع و خلاصه ، متصدى امر به معروف و نهى از منكر بود ، به تدريج تغيير وظيفه داد تا در دورهء صفويه مسؤول نظارت در نرخ اجناس گرديده است . چنانكه از مندرجات تذكرة الملوك برمىآيد ، ريشسفيدان هرصنف التزام قيمت مىدادهاند و اين التزام را « عالىحضرت محتسب الممالك » مهر مىكرد نزد « عالى جاه ناظر بيوتات » ( متصدى امور خريد كاخهاى سلطنتى ) مىفرستاد و او به « صاحبجمعان » مىداده كه موافق آن مشرفان اسناد اجناس ابتياع قلمى نمايند . » ملاحظه مىفرمائيد كه در آن روزگار هم تشريفات ادارى كم از حالا نبوده . ضمنا محتسب الممالك حق داشته متخلفين ازين نرخها را « تخته كلاه نمايد تا موجب عبرت ديگران گردد » همچنين محتسب الممالك در همه جا نايب داشته كه از قرار تصديق نايب مشار اليه اصناف هرمحل ماه به ماه اجناس را به مردم فروشند تا باعث رفاه حال رعايا و ساكنين و متوطنين آنجا گشته و دعاى خير به جهت ذات اقدس حاصل شود .
نقيب : « خدمت مشار اليه تشخيص بنيچهء اصناف است كه هرسال در سه ماهه اول كس تعيين و كدخدايان هرصنف را حاضر نموده به رضاى يكديگر بر وفق قانون و حق و حساب و معمول و دستور بنيچه هريك را مشخص و طومارى نوشته مهر نموده به سررشته كلانتر سپارد كه متوجهات ديوانى هرصنف در آن سال از آن قرار تقسيم و توجيه شود . » و كار ديگر وى آن بود كه : « هر صنف كه استاد تعيين مىنمايد ، بايد نزد نقيب اعتراف به رضامندى به استادى آن شخص نموده معتبر ساخته نزد كلانتر آورد ، تعليقه بازيافت نمايند » و بالاخره از وظايف وى « تعيين ريشسفيدان و درويشان و اهل معارك و امثال اينها » بوده است پس چنانكه گذشت شغل وى اولا مذاكره و تعيين بنيچه ( ماليات ) اصناف بود با توافق رؤساى اصناف . ثانيا تأييد و تسجيل نتيجهء انتخابات صنفى . اما در روزگار گذشته ، نقيب وظيفهء ديگرى داشته و آن نظارت در شجرهنامهء سادات و تشخيص صحت و سقم اظهارات مدعيان سيادت بوده است . . . ظاهرا در دوران صفويه تعداد شيادانى كه از همان به دو امر خواستهاند ، به دروغ خود را سيد قلمداد كنند زياد بودهاند . هرچند كه سيادت خود شاه اسمعيل محل ترديد صاحبنظران است .
راجع به شغل وكيل الرعايا و محصص اطلاعى در دست نيست و در كتاب تذكرة الملوك هم توضيحى داده نشده جز آنكه به قياس معناى ظاهر كلمه بگوئيم محصص همان مميز مالياتى است كه مقدار ماليات اشخاص را از روى مقدار نسق زراعتى و نوع زراعت حصهبندى و تقويم مىكرده است .
تعيين حقوق ثابت : علاوه بر انتصابات به گفتهء مؤلف رستم التواريخ ،
هامش
( 1 ) . عبد الحسين نوايى ، كريمخان زند ، ابن سينا ، تهران ، 1348 ، ص 170 به بعد