نادر شاه نوشته است ، مصمم بود كه كتابى در وصف عادل شاه نيز بنويسد ، ولى عمر حكومت و فرمانروايى عادلشاه چندان نپائيد . و الا اين وزير ابن الوقت و متملق ، كتابى نيز در وصف اين سلطان نالايق مسرف مىنوشت . ميرزا مهدى خدمت پنج پادشاه را كه هريك خصم ديگرى بود ، به عهده گرفت و با تملق و مداهنه از عهدهء اين كار خطير برآمد .
روزى كه فرزندان نادر را در حضور عادل شاه به طرزى دلخراش مىكشتند ، ميرزا مهدى حاضر بود . ولى براى حفظ موقعيت خود سخنى بر زبان نياورد .
حقوق كارمندان
راجع به حقوق و مزاياى گوناگون كارمندان ديوانى در تذكرة الملوك مطالبى ذكر شده كه چندان دقيق نيست . به نظر مينورسكى ، مأموران رسمى « مواجب مستمرهء ثابتى » دريافت مىكردند . ولى غير از اين مواجب رسمى ، صاحبان بعضى مشاغل به نام « مداخل » نيز پولهايى دريافت مىداشتند .
« انعام » پاداش جايزهيى بود كه در موارد استثنايى و احتمالا به علل و سبب خاصى داده مىشد . وزيراعظم كه مواجب معين و مشخصى نداشت ، انعام ساليانهيى دريافت مىكرد .
« دومان » در كتاب خود ( صفحهء 26 ) مىنويسد چه بسيار مواجب و دريافتيهاى مأموران حقوقبگير دولتى ، بستگى به بخشش و كرامت سلطان داشت . و مىگويد : « همواره اميدوار به حصول مبالغى از طريق اقبال و بخت يا حق العمل و هديهء سلطان بودند كه هرسه سال به سه سال به آنان مىرسيد . دومان اضافه مىكند كه انعام معمولا مساوى مواجب ساليانه است . مدد معاش در مورد صدراعظم به مبلغ هنگفت 1360 تومان مىرسيد . نوع ديگر مدد خرج بود .
مقررى ، مدد معاش و غيره بايد نوعى از اعانه و كمك باشد . وظيفه ظاهرا اعانه و تصدق بود كه در ترتيب ادارى هند به صورت نقد پرداخت مىشد . مورلند « 1 » مىگويد مأموران رسمى مختلف ، مداخل و مزايايى داشتند كه وابسته به مقام و منصبى بود كه احراز كرده بودند . به اين ترتيب وزيراعظم يك حق الوزاره دريافت مىداشت كه خاص منصب او بود . و ناظر بيوتات حق النظاره و صدر و قورچىباشى حق التوليه و عاملين و غيره حق السعى مىگرفتهاند .
پرداخت مواجب : شاردن خزانهء شاه را به چاه ويل تشبيه مىكند و مىگويد شاه با صدور حواله به عهدهء ولايات تعهدات خود را به انجام مىرسانيد . قسمتى از مواجب را بدون ترديد با پول نقد مىپرداختند و در اغلب موارد مواجب و مستمرى توسط حواله پرداخت مىگرديد . كسى كه حواله را در دست داشت ، يا بهتر بگوئيم شخص ذىنفع ، حق داشت مطالبات دولت را از بهرهء اراضى كه در حواله قيد شده بود وصول كند . و در واقع ملك مزبور همچون ملك موروثى وى مىگرديد .
امتياز بزرگ تيول آن بود كه مبلغ ارزيابى رسمى عوايد آن بسى ناچيزتر از مبلغ واقعى
هامش
( 1 ) .Moreland