خواجه نظام الملك طوسى كه بزرگترين وزراى اين سلسلهاند ، بيش از پيش بنيان حكومت سلجوقى را استحكام بخشيدند ، عباس اقبال در وصف خواجه مىنويسد : « در مدت سى سال وزارت خود در دستگاه البارسلان و ملكشاه ، به دستيارى عمال و كتّاب زبردست و پسران با كفايت خود ، به قوهء درايت و تدبير ، قسمت اعظم ممالك اسلامى را در منتهاى نظم و ترتيبى كه تهيهء آن در آن ايام ميسر مىشده است ، راه مىبرد ، و خود به شخصه به جزئيات امور لشكرى و كشورى و تفحص حال مردم و نشر علم و ادب و رفع جور و ستم ، توجه مىكرد ، و بقدرى مقتدر و محبوب و نافذ الحكم بود ، كه در بعضى موارد قدرت حقيقى او بر نفوذ سلطان سلجوقى مىچربيده . چه علاوه بر محبوبيت در ميان عامه ، رشته غالب امور كشورى و لشكرى را به دست پسران و پروردگان خود داده بود ، و كتّاب و عمال ديوانى ، همه ريزهخوار خوان نعمت و برآوردهء او بودند و هيئت غلامان شخصى او كه ايشان را نظاميه مىخواندند در واقع حكم لشكرى جان نثار را نسبت به خواجهء خود داشتند ، و همين كيفيات بود كه در مدت سى سال ، با وجود تحريكات بعضى از عمال ديوانى و دلسرديهاى ملكشاه هيچكس جرئت آن كه خواجه را از مقام خود بيندازد ، نداشت و چندين بار كسانى كه در اين مرحله قدم زدند همه مغلوب و منكوب از ميان رفتند ، و خواجه تا وقتى كه به پيرى رسيد و امارت ضعف و سستى مزاج ، در او ظاهر شد ، چون كوه بر مقام متين خود استوار بود . » « 1 »
به نظر شادروان اقبال آشتيانى تنها عاملى كه به زودى جميع حوائج ديوانى و سياسى و مالى تركان سلجوقى را به نحوى شايسته تأمين كرد و آنان را در حفظ همه ممالك مفتوحه توانايى داد « طبقه كتّاب و عمال ديوانى ايرانى بود كه عمر خود را در دولت سامانى و غزنوى و ديالمه و خلفا باداره قسمتهاى مختلف ممالك شرقى گذرانيده و از همه جهت بصير و كارآزموده و خير بودند و در جميع شعب امور كشورى و لشكرى همه گونه اطلاعات داشتند در ماوراء النهر و خراسان و عراق از اين جماعت عدهء كثيرى چه از عمال سابق ديوان و چه از طبقه جوانى كه بر روى كار مىآمدند وجود داشت .
سلاجقه چون مسلمان بودند به سهولت مىتوانستند از اين جماعت استفاده كنند و ايشان را در كار كتابت و عميدى و استيفا و حكومت « قضاة » محل رجوع خود قرار دهند ، مخصوصا چون از خود هيچگونه فكرى در باب اداره ممالك نداشتند اين طبقه از عمال ديوانى تقريبا عين تشكيلات و انتظامات ادارى را كه در عهد سامانيان و غزنويان در ماوراء النهر و خراسان وجود داشت باقى گذاشتند و ديوان سلاجقه به غير از پارهاى تغييرات به مقتضى زمان و بعضى تبديلات اصطلاحى عين همان ديوان غزنويان و سامانيان بود .
ادارهء اين كارگاه عظيم را ابتدا ابو القاسم على بن عبد اللّه سالار بوژكان و ابو محمد حسن بن
هامش
( 1 ) . وزارت در عهد سلاطين بزرگ سلجوقى ، تأليف عباس اقبال از ص 18 به بعد .