كردند و قاصدان مسرع فرستادند با نامهها كه : « زودتر ببايد شتافت كه از اين خداوند ما هيچ كارى نيايد جز لهو و ثغر خراسان كه بزرگ ثغرى است به باد نشود ، سه تن از پيران كهنتر داناتر سوى يعقوب ننگريستند و به دو هيچ تقرب نكردند و بر در سراى محمد طاهر مىبودند تا آنگاه كه يعقوب ليث دررسيد و محمد طاهر را ببستند ، اين سه تن را بگرفتند و پيش يعقوب آوردند ، يعقوب گفت چرا به من تقرب نكرديد چنانكه يارانتان كردند ؟ گفتند تو پادشاهى بزرگى و بزرگتر از اين خواهى شد ، اگر جوابى حق بدهيم و خشم نگيرى بگوئيم ، گفت نگيرم ، بگوئيد . گفتند امير جز از امروز هرگز ما را نديده است ؟ گفت نديدم ، گفتند به هيچ وقت ما را با او و او را با ما هيچ مكاتبت و مراسلت بوده است ؟ گفت نبوده است . گفتند پس ما مردمانىايم پير و كهن و طاهريان را سالهايى بسيار خدمت كرده و در دولت ايشان نيكوييها ديده و پايگاهها يافته ، روا بودى ما را راه كفران نعمت گرفتن و به مخالفان ايشان تقرب كردن . اگرچه گردن بزنند ؟ گفتند پس احوال ما اين است و ما امروز در دست اميريم خداوند ما برافتاد با ما آن كند كه . . . از بزرگى او سزد ، يعقوب گفت به خانهها بازرويد و ايمن باشيد كه چون شما آزادمردان را نگاه بايد داشت و ما را به كار آيد بايد كه پيوسته به درگاه من باشيد ، ايشان ايمن و شاكر بازگشتند و يعقوب پس از اين جمله آن قوم را كه به دو تقرب كرده بودند فرمود تا فروگرفتند و هرچه داشتند پاك بستدند و براندند و اين سه تن را بركشيد و اعتمادها كرد . » « 1 »
ديوان وزارت در عهد سلاجقه
سازمان ادارى و تشكيلات حكومت سلاجقه از حكومت سامانيان و غزنويان اقتباس شده بود زيرا چنان كه مىدانيم تركان غزو خزر كه پس از سالها زدوخورد به تشكيل حكومت عظيم سلجوقى توفيق يافتند قومى بىتجربه و دور از تمدن بودند به طورى كه سنجر يكى از بزرگترين سلاطين اين سلسله از خواندن و نوشتن بىبهره بود . چيزى كه به دوام و بقاء اين دولت كمك شايان كرد ، وجود كتّاب و عمال زبردست ايرانى بود كه طى چند نسل در دولت سامانى ، غزنوى و ديالمه به ادارهء قسمتهاى مختلف اين سرزمين مشغول بودند و در رشتههاى مختلف مالى ، اقتصادى و جنگى ، يعنى در كليهء مسائل لشكرى و كشورى ، سوابق و اطلاعاتى داشتند . سلاجقه كه قومى جنگجو و رشيد بودند ، با قبول اسلام و استفاده از ذخائر علمى و فرهنگى ايرانيان و به كار گماشتن عمال كهنهكار ديوانى به كارهاى خود ، زمينه را براى پيشرفت امور فراهم ساختند . در عهد طغرل اول سه وزير باتدبير يعنى ابو القاسم على بن عبد اللّه سالار بوژگان و ابو محمد حسن بن محمد نظام الملك دهستانى و رئيس الرؤسا ابو عبد اللّه حسين بن على بن ميكال غزنوى ، كار خطير صدارت را به عهده گرفتند و به كمك عمال ديوانى و كارمندانى كه در اختيار داشتند ، نخستين سنگ بناى حكومت سلاجقه را استوار كردند ، و بعد از ايشان عميد الملك كندرى و
هامش
( 1 ) . بيهقى ، فياض ، ص 323