محمد نظام الملك دهستانى و رئيس الرؤسا حسين بن على بن ميكال غزنوى كه طبقهء اول وزراى سلاجقه محسوبند و هرسه در ابتداى تشكيل اين سلسله و در عهد طغرل اول متصدى صدارت شدهاند ، در عهده داشتند و به معيت يك عده كتّاب و عمال پروردهء دستگاه غزنويان امور ادارى مملكت تازه تأسيس شده را راه مىبردند و بعد از ايشان ابو نصر منصور بن محمد بن عميد الملك كندرى وزير طغرل مخصوصا خواجه بزرگ . . . نظام الملك اين شالوده را استحكام بخشيدند و خواجه بزرگ نظام الملك . . . در مدت سى سال وزارت خود در دستگاه البارسلان و ملكشاه به دستيارى عمال و كتّاب زيردست و پسران باكفايت خود و به قوهء درايت و تدبير ، قسمت اعظم ممالك اسلامى را در منتهاى نظم و ترتيبى كه تهيه آن در آن ايام ميسر مىشده است راه مىبرند .
و خود به شخصه به جزئيات امور لشكرى و كشورى و تفحص حال مردم و نشر علم و ادب و رفع جور و ستم توجه مىكرد . و به قدرى مقتدر و محبوب و نافذ الحكم بود ، كه در بعضى موارد قدرت حقيقى او به نفوذ سلطان مىچربيده . . . » « 1 »
« خواجه نظام الملك طوسى ، وزير سلاطين سلجوقى يكنفر ايرانى بوده كه از مرتبت و مقام نازل به شامخترين منزلتى كه در آن زمان ممكن بوده ، رسيد و منشأ تغييرات عظيمى در حالت اجتماعى كافه مسلمانان گرديد و عنان همه امور و پيشآمدهاى سياسى ايران را در سراسر دوره سى سالهء سلطنت البارسلان و ملكشاه در دست داشت و حوزه قلمرو حكومت ايران را چنان وسيع كرده كه در كليه اين هزار و سيصد سالهء تاريخ اسلام نظير آن در ايران ديده نشده است ، و در تمامى نواحى . . . جائى نبود كه در انجام دادن امر او اندك تأخيرى روا دارند ، دو سلطان مذكور كه بزرگترين سلاطين سلجوقى بودند ، آراء و تصرفات او را اطاعت مىكردند و وى را مختار مطلق كليه امور ولايات مفتوحه خويش كرده بودند ، غالبا خلفاى عباسى از اراده او سر نمىپيچيدند ، شاهان روم و غزنه در سايه حمايت او مىزيستند ، سلطان عرب در ركاب او پياده رفت ، و سم اسب او را بوسيد . ملوك اطراف نامههاى او را بر سر و چشم مىگذاشتند و پوشيدن خلعت او را تشريف مىدانستند . راستست كه جنگجويان ترك در جنگها پيش برده بودند . . . ليكن جهانگيرى غير از جهاندارى است و قوم تركمان پس از تأسيس سلطنت ناگزير بودند از مغلوبين خود مدد بخواهند ، و از تجارب ايشان در ادارهء مملكت و شناسائى ايشان به احوال بلاد و عباد و معرفتشان به قوانين نظم و اداره ، استفاده كنند ، وزراى برمكى و پسران سهل در دربار هارون الرشيد و مأمون باعث توسعهء تسلط و استحكام اساس خلافت عباسى شدند ، ابن العميد و صاحب ابن عباد دولت آل بويه را رونق دادند . نظام الملك طوسى آل سلجوق را صاحب امپراطورى عظيمى ساخت و نصير الدين طوسى قوم مغول را از صورت يك قوم غارتگر خونخوار جهانسوز به صورت مردمان فاتح و باتدبير و باسياست درآورد ، در اين ادوار
هامش
( 1 ) . وزارت در عهد سلاطين بزرگ سلجوقى ، تأليف عباس اقبال ، از ص 18 به بعد .