ندارند . »
وى در جاى ديگر به يك نكتهء دقيق علمى و اجتماعى اشاره مىكند و مىگويد : « ارزش هركس به اندازهء كار و به ميزان اهميت و نياز مردم به آن كار است . و به همان نسبت ، پيشه و وسيلهء معاش او فزونى يا نقصان مىپذيرد . . . جاه و نفوذ براى كسب ثروت سودمند است ، چه خداوند جاه در پرتو نفوذ خود منزلتى به دست مىآورد كه مردم به وى نزديك مىشوند . از قدرت و جاه او استفاده مىكنند و به بسيارى از مقاصد نيك يا بد خود نايل مىآيند . بايد دانست كه جاه و نفوذ در ميان مردم به ترتيب طبقات تقسيم شده است ، و هر طبقهاى پس از طبقهء ديگر ، داراى جاه و قدرت است . چنانكه در طبقات برتر پادشاهانند كه هيچ قدرت و دستى بالاى توانائى آنان نيست . »
ابن خلدون در جاى ديگر به تفصيل ثابت مىكند كه كسب جاه و مقام ، فقط در سايهء فروتنى و چاپلوسى ميسر است . چنانكه بيشتر توانگران ! و سعادتمندان ! بدين خوى متصفاند و اشخاص بلندپرواز و متكبر ، به جاه و مقام نمىرسند . وى نيز به حال بزرگزادگان بىهنر و بازماندگان خاندانهاى قديم كه اهل تملق نيستند ، تأسف مىخورد و مىگويد اين جماعت با سختى و تنگدستى زندگى مىكنند و به پايگاه موهومى دلبستگى دارند .
ابن خلدون با اين بيان ، قلم نسخ بر مكارم اخلاقى مىكشد . در مورد ديواننامهها و رسائل مىگويد : متصديان اين امور ، معمولا از بستگان و نزديكان امرا و خلفا بودند كه تنظيم دفاتر و اسناد را در اختيار داشتند و دستورها و اوامر خليفه را مختصر و بليغ مىنوشتند و معمولا از علوم زمان و بلاغت حظى كافى داشتند . « 1 »
ديوان وزارت در عهد سامانيان
در دورهء سامانيان ، ديوان وزارت بيش از پيش كسب اهميت كرد .
رياست اين ديوان را به ترتيب بلعمى ، جيهانى ، مصعبى و عتبى به عهده داشتند . ابو طيب مصعبى در زمان احمد بن اسماعيل و نصر بن احمد ، عهدهدار مقام وزارت بودند . وى ممدوح رودكى و در دو زبان فارسى و عربى مسلط بود . و به دستور نصر بن احمد كشته شد . غير از ابو الفضل بلعمى و پسرش كه از وزراى نامدار اين سلسلهاند ، از خاندان جيهانى ، وزارت ابو عبد اللّه محمد بن احمد جيهانى بيش از ديگر افراد اين خاندان كسب اهميت كرده است . وى غير از فعاليتهاى سياسى ، به فلسفه و نجوم و هيأت و جغرافيا نيز علاقهء فراوان داشت . مهمترين آثار او كتاب المسالك و الممالك است كه در آن از كشورها و راههاى آن و معابر نظامى و كوهها و دشتها و جويها به تفصيل سخن رفته است . به طورى كه گرديزى در زين الاخبار نوشته است ، چون او به وزارت نشست ، به همهء ممالك جهان نامهها نوشت و رسمهاى همهء درگاهها و ديوانها بخواست تا نسخه كردند و به نزديك او آوردند .
هامش
( 1 ) . ابن خلدون ، مقدمه ، ج 2 ، ص 784