ميدان بخارا نزديك قصر شاهى ، ادارات مركزى و ديوانها قرار داشتند بدين قرار :
1 ) ديوان صدارت يا وزارت . ديوان وزارت يا حاجب كل ، مهمترين ادارات مركزى بود ، متصدى اين مقام كه خواجه بزرگ يا صدر يا دستور يا وزير خوانده مىشد ، عاليترين مقامات دولتى را به عهده داشت . يعنى تمام فعاليتهاى سياسى و اقتصادى كشور را زير نظر داشت ، به طورى كه رؤساى ساير ديوانها ، تا حدى تابع ديوان وزارت بودند .
2 ) ديوان استيفاء . يا ديوان مستوفى و يا خزانه ، كه تمام امور مملكت و تنظيم دخل و خرج ، به وسيلهء اين ديوان و مأموران آن صورت مىگرفت . مقام مستوفى كه مسؤول امور مالى بود ، بعد از مقام خواجه بزرگ بود .
3 ) ديوان رسائل ( طغراء ) . در اين ديوان ، كليهء اسناد و مدارك دولتى را نگهدارى مىكردند و ادارهء امور ديپلماسى با ساير حكومتها با اين ديوان بود ، « رئيس اين ديوان را طغرايى مىگفتند و او در ايامى كه سلطان به شكار مىرفت و خواجهء بزرگ همراه نبود ، وزير سلطان محسوب مىشد . ديوان طغرا شامل شعبهاى بود به نام ديوان الرسائل و الانشاء كه عدهاى به نام منشى و كاتب رسائل ، در آن كار مىكردند .
4 ) ديوان صاحب الشرط . كه نظارت بر آذوقه ، حقوق سپاه و طرز رفتار سپاهيان با مردم با اين ديوان بود .
5 ) ديوان صاحب البريد . اين ديوان كه همان ادارهء پست است ، وظيفهاش رسانيدن اخبار دولتى بود ، و كارمندان اين ديوان ، نه فقط امور پستى را انجام مىدادند ، بلكه اخبار مهم را بطور مخفى به مركز مىرسانيدند ، و غالبا طرز عمل و كارهاى حكام و مأمورين مهم محلى را به مركز حكومت گزارش مىدادند .
اين ديوان و اعضاى آن ، تابع حكام محلى نبودند و بلاواسطه با ادارهء مركزى مربوط بودند و فقط از اوامر مركز پيروى مىكردند . به عقيدهء بعضى از محققين ، ديوان صاحب البريد يا ادارهء پست آن روز ، فقط كارهاى حكومتى را انجام مىداد و براى رفع احتياجات و ارسال نامههاى مردم قدمى برنمىداشت .
6 ) ديوان محتسب . اين ديوان ناظر بازار ، اوزان و خريد و فروش كالاهاى دهقانان و صنعتگران بود و مىتوانست از خريد و فروش كالاهاى فاسد و تقلبى و از بالا رفتن قيمتها جلوگيرى نمايد .
اين ديوان به تدريج حفظ امنيت و آرامش شهر را نيز بر عهده گرفت و مراقب بود كه مردم از خوردن مشروبات الكلى خوددارى و به رعايت امور شرعى توجه كنند . در آن دوره در هر شهرى محتسب مخصوصى وجود داشت .
7 ) ديوان اشراف . رئيس اين ديوان را مشرف مىگفتند ، كار اين ديوان بازرسى اعمال مأموران و دخل و خرج خزانه بود .
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 281
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٢٨١