پادشاهان و شاهزادگانى كه به عنوان گردش يا مهمانى به اين سرزمين مىآمدهاند پذيرايى كند و به رسم مأمور تامينات نگهبان مخصوص و راهنماى رسمى ايشان باشد . اين شخص در اين مدت آنچه را كه در مصاحبت دوازده تن از اين مهمانان ديده ، در كتابى به نام اعليحضرتها جمع آورده است ، وى ضمن توصيف اعمال كودكانهء مظفر الدين شاه ، اشارهاى هم به مسافرت ناصر الدين شاه مىكند و مىنويسد كه اين پادشاه هنگام اقامت در پاريس ، انتظار داشت اوامر و توقعات او بىچون و چرا ، در كشور قانونى فرانسه نيز عملى و اجرا شود . براساس اين فكر ، روزى كه در مراسم اجراى حكم اعدام مجرمى به ميدان اعدام آمده بود ، به محض آنكه چشمش به محكوم افتاد ، قلب عطوفش بر سر شفقت آمد و با لهجهاى آمرانه گفت اين نه ، آن يكى . و با اشارهء دست مدعى العموم را كه براى اجراى تشريفات اين اعدام قانونى آمده بود ، به مأمورين نشان داد و اصرار هم ورزيد و چون ديد كه مطابق ميل او عمل نمىشود ، رنجيد و آن را نشانهء بىاحترامى نسبت به خود تلقى كرد . » « 1 »
« پاولى پس از آشنايى با مظفر الدين شاه دريافت كه اين پادشاه طفلى مسن بوده . . . از جهت ميزان فكر و فهم ، مظفر الدين شاه حكم يك بچه مدرسهاى دوازده ساله را داشت و درست همان تعجب و سادگى و كنجكاوى كه به چنين طفلى دست مىدهد ، او را دست مىداد گاهى در بذل و بخشش راه افراط مىرفت ، بىنهايت درجه بوالهوس و بهانهگير بود . . . به من از صميم قلب محبت مىورزيد . . . روزى كه بر سر كمال لطف بود ، گفت پاولى نجيب شما نوكر عزيز و خوب من . . . صدراعظم ايران چون ديد كه من از اين خطاب تعجب كردم و قدرى هم از اين مقامى كه شاه در سلسلهء مراتب مشاغل اجتماعى براى من تعيين كرده آزردهخاطر شدهام ، مداخله كرد و گفت كه مقصود اعليحضرت از اظهار اين القاب كه شما را نوكر خود خواند ، اين است كه شما جزيى از افراد خانهء ايشان محسوبيد . لغت « دموستيك » در خاطر ملوكانه به معنى دولتخانه است . » پاولى در جاى ديگر مىنويسد « . . . بر خلاف تصور عمومى ، مظفر الدين شاه آنقدرها هم متمول نبود . هر دفعه كه به فرنگستان مىآمد ، براى آنكه بتواند ديوانهوار خرجهاى گزاف كند ، نه تنها دست به دامن استقراض خارجى ، آن هم از دولت روسيه مىزد ، بلكه طريقهء ماهرانهء ديگرى براى تهيهء پول داشت . . . شاه قبل از حركت از ايران ، اعيان دولت را از وزراء و حكام جمع مىكرد و به ايشان مىگفت چه كسانى مىخواهند افتخار التزام ركاب همايونى را داشته باشند ؟ هركس كه داوطلب اين پيشنهاد مىشد بايد از پيش مبلغى به رسم پيشكش به شاه تقديم دارد و ميزان تقديمى هم به تناسب مقامى كه در سفر به او داده مىشد از پنجاه هزار تا چهار صد هزار فرانك بود . » « 2 »
سپس مىنويسد كه اين اشخاص مىتوانستند پس از مراجعت به ايران آن مبلغ تقديم
هامش
( 1 ) . « مظفر الدين شاه در پاريس » مجلهء يادگار ، سال اول ، شمارهء 1 ، ص 14 به بعد
( 2 ) . همانجا