خود مىسپردند . در روم قديم پس از سقوط رژيم سلطنتى ، شريفزادگان ، مناصب مهم مملكتى را كه عبارت از مقام كنسولى و سنا و مجمع بود ، به دست نمايندگان خود سپردند . دو نفر كنسول ، براى مدت يك سال به عنوان رؤساى قوه مجريه خدمت مىكردند ، هريك از دو كنسول مىتوانست اقدامات كنسول ديگر را به استفاده از حق « و تو » متوقف سازد . بنابراين اجراى سياستى كه مورد موافقت هردو كنسول نبود ، امكان نداشت . تعداد نمايندگان سنا ، سيصد نفر بود و كنسولها به نظر سنا ، احترام مىگذاشتند .
مجلس سنا مظهر دموكراسى اشرافى در روم قديم بود . كنسولها مكلف بودند در امور مهم سياسى و اجتماعى با آنان مشورت كنند . مهمترين كارهاى اين مجلس عبارت بود ، از تعيين تاريخ انتخابات ، رفع اختلافات بزرگان ، پذيرفتن سفراى خارجى و اعزام نماينده به خارجه ، تصويب جنگ و عقد صلح - ( در مجلس سنا نخست رئيس مجلس ، موضوع مذاكره را بيان مىكرد ، سپس نظر نمايندگان را كه در يمين و يسار او نشسته بودند استعلام مىكرد ) . كرسى خطابه معمول نبود ، بلكه هريك از نمايندگان به پاخاسته ، جواب مىدادند و مىتوانستند هر قدر مىخواهند ، صحبت كنند . و رئيس نمىتوانست مانع نطق سناتورها بشود . در پايان مذاكره رأى مىدادند .
طرز انتخابات : اشخاص صاحب حقوق ، يعنى اقليتى كه از كار و زحمت مداوم اكثريت زندگى مىكردند و خود را به ناحق ملت روم مىخواندند ، همه ساله در ماه ژويه در ميدانى مجتمع مىشدند و در امور مهم ، نظير عقد صلح ، اعلان جنگ ، تعيين نمايندگان و حكام و قضات و غيره نظر خود را اظهار مىكردند . در اين دوره نيز داوطلبان نمايندگى ، از راه رشوه ، دروغ و رياكارى مردم را فريب مىدادند . مبارزات طبقاتى در روم قديم مانند مبارزات كنونى اجتماعات بشرى ، ريشهء اقتصادى داشت . طبقه خواص ( پاتريسينها ) از كليهء حقوق اجتماعى برخوردار بودند ، در حالى كه عوام ( يا ، پلبينها ) از هرگونه حق اجتماعى بىنصيب بودند .
در نتيجه يك رشته مبارزات دامنهدار ، « پلبينها حقوق و امتيازاتى به دست آوردند كه شرح آنها در اين مقدمه امكانپذير نيست . » « 1 »
از آنچه گذشت ، منظره عمومى رژيمهاى سياسى در بعضى از كشورهاى جهان متمدن قديم با رعايت كمال اختصار مورد بررسى قرار گرفت اكنون طرز حكومت در ايران باستان نيز اجمالا مورد مطالعه قرار مىگيرد .
اگر گفتهء هرودوت را مقرون به حقيقت بدانيم ، بايد قبول كنيم در ايران در آغاز حكومت داريوش بين نجيبزادگان راجع به رژيم حكومتى بحث مفصل و جالبى درگرفت . ( 522 - 486 ق . م ) .
هامش
( 1 ) . ر . ك . مرتضى راوندى ، تاريخ اجتماعى ايران ، ج 1 ، ص 57 - 331