جمهورى را به معنى اخص ، اختلاطى از اوليگارشى و دموكراسى مىداند ، و مىگويد حكومتهايى را جمهورى مىخوانند كه تمايل به دموكراسى دارند ، و حكومتهايى اشرافى هستند كه بيشتر به طرف اوليگارشى متمايلند .
ارسطو با حكومت جباران و مستبدان مخالف است و اعمال شخص جبار را بدين نحو توصيف مىكند : سركوب كردن گردانفرازان ، راندن مردان قويدل ، جلوگيرى از تشكيل اجتماعات ، مبارزه با آموزش و بيدارى افكار .
. . . ارسطو علت اساسى كليهء انقلابات اجتماعى را در اختلاف در زندگى مادى مردم مىدانست . و مىگفت در محيط اجتماع ، عدهاى در رفاهيت ، و جمعى در بدبختى به سر مىبرند .
و همين منشأ اختلاف و مبارزات اجتماعى و سبب اصلى تغيير دولتهاست . در كتاب سياست خود ، ارسطو براى نخستين بار از اصل تفكيك قوا سخن مىگويد . به نظر او : « حكومت داراى سه قدرت است ، و قانونگزار خردمند ، بايد حدود هريك از اين سه قدرت را بازشناسد . اگر اين سه قدرت به درستى سازمان يابد ، كار حكومت يك رويه است ( يعنى روشن است ) اختلاف در شيوه تنظيم اين قدرتهاست كه مايهء اختلاف در سازمان حكومتها مىشود .
نخستين اين سه قدرت ، هيأتى است كه كارش بحث و مشورت دربارهء مصالح عام است .
دومين آنها به فرمانروايان و مشخصات و حدود صلاحيت و شيوهء انتخاب آنها مربوط مىشود .
سومين قدرت ، كارهاى دادرسى را دربرمىگيرد . » « 1 »
متأسفانه اين نظريهء عالى كه به وسيله ارسطو در چهار قرن قبل از ميلاد ابراز گرديد ، به مرور زمان رشد و تكامل پيدا نكرد .
در ميان مكاتب فلسفى و سياسى يونان قديم ، بعضى از رواقيون ، سخت انسانى و مترقى فكر مىكردند : زنون « 2 » ( 310 ق . م ) از يك جمهوريت جهانى بر پايه برابرى و مساوات سخن مىگفت . به نظر عدهاى از افراد اين مكتب رژيم بردگى بايد از بين برود ، نبايد بين غلام و آزاد اختلافى وجود داشته باشد . بايد كارى كرد كه كليه اقوام و ملل عالم از هرطبقه و نژاد ، از حقوق و مزاياى اجتماعى ، به طور يكسان برخوردار شوند . به اين ترتيب رواقيون برغم ارسطو ، به جاى حمايت از دموكراسى طبقات ممتاز ، موافقت خود را با دموكراسى و آزادى عموم افراد بشر اعلام كردند ، و در راه اشاعه و اجراى مقاصد اجتماعى خود ، تا حد امكان ، سرسختى و پافشارى نشان دادند .
جمهوريت در روم قديم
با اينكه كلمهء رپوبليك « 3 » يا جمهورى به معنى امور عامه يا امور جمهور است ، در روم قديم ، مانند آتن ، هميشه اغنيا و شريفزادگان تشكيلات سياسى و اقتصادى مملكت را به دست نمايندگان خصوصى
هامش
( 1 ) . ارسطو ، سياست ، ترجمهء دكتر حميد عنايت ، ص 188
( 2 ) .Zenon( 3 ) .Repoblique