محمد بن عبد إله علوى ، در مدينه شعرها سرودند . منصور براى درهم شكستن نفوذ معنوى رقيب خود تلاش بسيار كرد و سرانجام با شعرا يعنى دستگاه تبليغاتى آن دوران از در دوستى درآمد و جانشينانش نيز از روش او پيروى كردند . شعرا نيز كه مردمى ابن الوقت و از ديرباز غلام پول و زور بودند براى خوشآمد عباسيان به هجو علويان پرداختند « هارون بيش از ساير خلفاى عباسى به هجو علويان علاقهمند بود و مروان بن ابى حفصه فقط به هجو اهل بيت ، خود را نزد هارون مقرب ساخت . وزيران عباسى مانند خلفاى عباسى ، شاعر را عزيز و مكرم مىداشتند .
جعفر برمكى وزير هارون شاعران را زوار لقب داد و پيش از وى شاعران را سائل ( گدا ) مىخواندند . . .
« دعبل خزاعى در هجو مأمون مىگويد :
آيا مأمون مرا ناديده مىانگارد ، مگر يادش رفته كه ديروز سر برادرش بالاى نيزه رفت ؟
مأمون بداند كه قوم من برادر او را كشتند و او را به خلافت رسانيدند .
قوم من مأمون را از پستى برآورده نام نيك دادند و بلندمرتبه ساختند و مأمون با صبر و شكيبائى تحمل مىكند . » « 1 »
« علاوه بر مستمريها ، عدهء زيادى كه شمارهء آنان به چند هزار مىرسيد ، به نام اطرافيان و هواخواهان و ( ارادتمندان ) گرد خليفه و اميران و وزيران و بزرگان جمع مىشدند و مقرريهاى گزافى از آنان مىگرفتند كه البته محل پرداخت آن از بودجه دولتى بوده است . » « 2 » بذل و بخششهاى نامحدود و بيحساب خلفا و وزراى آنان ، موجب عدم تعادل بودجه گرديد به طورى كه آخرين خلفاى عباسى ، قادر نبودند مقرريهايى كه براى شخصيتهاى مختلف و خاندانها معين شده بود ، بپردازند ، ابتدا براى تعديل بودجه روزهاى ماه را از سى روز به چهل يا نود يا صد و بيست روز افزايش دادند يعنى اگر سابقا به شخصى پس از سى روز ، هزار دينار مىدادند در دوران ورشكستگى ، پس از چهل يا پنجاه يا نود روز ، همان مبلغ را مىپرداختند . و گاه براى پرداخت همان مبلغ هم پول نبود . و سپاهيان و مردم سر به شورش برمىداشتند . » « 3 »
براى بيعت گرفتن نيز از دورهء بنى اميه به بعد ، مردم صاحب قدرت و ذىنفوذ را مىخريدند . در دورهء نخستين خلفاى عباسى ، براى تحكيم اساس بيعت ، نظر موافق اهالى مكه و مدينه را جلب مىكردند . پس از معتصم ، بيعت به كلى رنگ دادوستد به خود گرفت و جنبههاى دموكراتيك و ملى خود را از دست داد . يعنى هركس پول داشت و سپاهيان از او حمايت مىكردند ، خليفه مىشد . براى آنكه خوانندگان به طرز بيعت گرفتن و حدود مداخلهء مردم در انتخاب خليفه آشنا شوند سياست ناجوانمردانه مأمون را با امام رضا ذكر مىكنيم :
هامش
( 1 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، پيشين ، ج 3 ، ص 160 ( به اختصار )
( 2 ) . همان كتاب ، پيشين ، ص 185 ( به اختصار )
( 3 ) . همان ، ص 187 ( به اختصار )