است . درختان عمدهء اين دو جنگل عبارتند از درخت كتيرا كه از آن صمغ كتيرا گرفته مىشود ، و چند نوع چنار و انواع مختلف بلوط و چلر ، در رشتهء جنوبى بلوط ديده نمىشود ، ولى در ناحيهء كوه گلو اغلب درختان از فاميل بلوط هستند . » « 1 »
« محصولات كشاورزى ايران شامل گندم و جو و برنج است كه در تمام نواحى به - دست مىآيد ، و ذرت و بزرك و عدس و پنبه و ارزن و كنجد و خشخاش و ترياك و توتون و نيل است . حاصل عمده زمستانى ، كه در ماه دسامبر ( آذر ) كاشته و در ماه آوريل ( فروردين و ارديبهشت ) برداشته مىشود ، عبارتند از گندم و جو و خشخاش ، و حاصل تابستانى عبارتند از برنج و ذرت و بزرك و نخود و ارزن و پنبه . گندم در ماه ژوئيه و اوت ، تيرماه 10 مرداد ، شهريور در ارتفاعات و در ماه مارس ، فروردين در نواحى ساحلى و بين اين ماه در ساير نواحى طبق ارتفاع از سطح دريا برداشت مىشود .
جو كه از جو هندى درشتتر است به عنوان غذاى حيوانات بهكار برده مىشود ، و معمولا نه خرد و نه خيس مىشود . فصل درو بر حسب ارتفاع از سطح دريا فرق دارد . در نواحى ساحلى در حدود مارس و آوريل ( از فروردين ببعد ) و در شيراز در ماه ژوئيه است .
ذرت ( بلال ) به مصرف غذاى انسانى مىرسد ، و فصل درو آن ژوئيه و اوت است . دو نوع ارزن وجود دارد كه ذرت « كلك » و « الم » ناميده مىشود : اولى كه شبيه جوارى ولى ريزتر است ، با گندم مخلوط و بعنوان غذاى مرغ بهكار مىرود ، و دومى تيره و ريز است و شبيه بجرى مىباشد .
مهمترين محصول غذايى ايران بعد از گندم برنج است . در شيراز دو نوع برنج وجود دارد كه عبارتند از « شهرى » و « چمپا » كه هر دو از لحاظ جنس خوب و معمولا سفيدتر از برنج هندوستان هستند . بذر برنج را در ماه مه در قلمستان مىكارند و پس از يكماه وقتى قلمهها به بلندى 15 اينچ برسد ، آنها را با دست در زمين قرار مىدهند . دو هفته پس از اين كار وجين آغاز مىشود . در اين وجينكارى علفها را در نمىآورند بلكه با پالگد مىكنند ، و اين عمل پرزحمت از لحاظ بهداشت خطرناك است و معمولا بوسيلهء زنها انجام مىشود . . . مزرعه برنج بايد براى مدت دو تا سه ماه كاملا زير آب باشد تا ساقههاى برنج به بلندى پنج اينچ برسد . در موقع درو با داس بريده مىشود . بعد از خرمنكوبى دانهء برنج ممكن است زير آفتاب خشك شود ، ولى معمولا آتش ملايمى زير آن در انبار روشن مىكنند و چهار تا پنج روز طول مىكشد تا خشك شود . سپس برنج براى آسيا آماده مىشود . . . قبل از آسياكردن ، برنج ، « شالى » يا « جو » ناميده مىشود ، و بعد از آنكه از پوست جدا شد ، برنج خوانده مىشود . در نواحى حاصلخيز ، كه زمين غنى است ، ممكن است برنج هر سال در همان قطعه زمين كاشته شود ، ولى معمولا در يك قطعه زمين دو يا سه سال پشت سر هم برنج كاشته مىشود ، و براى همان مدت بعنوان آيش نگاهداشته مىشود . . . كشت برنج كار پرزحمتى است ولى چون قيمت و حاصل آن زياد است ، يعنى هر تخم بين 25 تا 300 تخم مىدهد ، از گندم و جو پرمنفعتتر
هامش
( 1 ) . همان ، ص 20 - 19 ( به اختصار ) .