و مهتابى و غيره كه زنان در آن زندگى مىكنند و غير از مردان خانواده ، احدى در محوطهء آن قدم نمىگذاشت ، مگر كنيزان ، و احيانا خادمان كه به عنوان خدمتكار در قسمت اندرونى زندگى مىكردند .
بااينحال ، گاهى فالگيران ، ستارهشناسان ، پزشكان كه كمابيش دورهگرد بودند ، ( مگر آنها كه دكان پزشكى يعنى عطارى داشتند ) ، و كسبهء دورهگرد و نقالان به داخل حرمسرا خوانده مىشدند . در اين موارد ، زنان نخست خود را در حجاب مخفى مىكردند سپس با آنان وارد گفتگو مىشدند . حرم محل زندگى خانوادگى بود . تعدد زوجات با آنكه شرعا تجويز شده بود ، اصل كلى و مورد علاقهء عموم مردان نبود ؛ چه نگاهدارى چندين زن در يك خانه ، گذشته از جنبهء اخلاقى ، از نظر مالى و اقتصادى ، براى همهكس امكانپذير نبود ، زيرا ازدواج و پرداخت مهر و نگهدارى و تأمين غذا و ساير تنقلات آنها و تحمل اعتراضات زنان و مخارج فرزندان فقط از عهدهء اعيان و اشراف برمىآمد ، و ناچار اكثريت مردم به يك زن قناعت مىكردند . » « 1 »
چنان كه گفتيم « در دوران قرون وسطى ، قسمت اعظم عمر بانوان در محيط خانه ، يعنى در حرم ، سپرى مىشد . فقط در موقع ديدوبازديدهاى دوستانه و شركت در تشريفات خانوادگى يا مذهبى ، يا هنگام رفتن به حمام زنانه ، حرم را ترك مىكردند . در آن روزگار ، عملا اجتماعات مردان از زنان مجزا بود ، و مردان فقط با مردان گفتگو و آميزش مىكردند ، و از مسائلى كه از لحاظ مردان مهم و جالب بود ، سخن مىگفتند .
در شبنشينيها و مهمانيهاى شبانه ، بيشتر مردان شركت مىكردند ، و تنها به رقاصهها و كنيزان اجازهء ورود به محفل مردان داده مىشد . در ادبيات درخشان قرون وسطى ، همواره مخاطب ، مردان بودند و جز در موارد استثنايى ، نامى از زنان در ميان نيست . حتى مردان وابسته به طبقهء اشراف هنگام محاوره با زنان خود ، رعايت ادب و احترام را نمىكردند .
مردان كمتر با زنان خود سخن مىگفتند و هرگز با آنان از خانه خارج نمىشدند . ملاقات و گفتگوى آنان بيشتر در محيط خانه و هنگام صرف غذا بود . . . حتى هنگام اعياد بزرگ و تفريحات و شادمانيهاى خانوادگى ، مانند عروسى و ختنهسوران و غيره ، زنان و مردان به اتفاق هم در جشنها شركت نمىكردند .
وقت زنان وابسته به طبقات ممتاز ، بيشتر به كارهاى داخلى منزل و تعليم و تربيت فرزندان و آرايش خود و ترتيب دادن مهمانيهايى براى دوستان ، سپرى مىشد .
هنگامى كه كدبانوان از هم پذيرايى مىكردند ، اختگان ، خانه را با گل مىآراستند ، حوضخانه و روى فرش اتاق از شاخههاى ياسمن و گل سرخ پر مىشد . خواجگان مخدهها و نازبالشها را در محل خود قرار مىدادند ، سپس دانههاى معطر و شاخههاى عود و تكههايى از عنبر اشهب ، در مجمر مىافكندند .
در ساعت مقرر ، مهمانان كه بعضى از آنها روى خر و استر و برخى بر تخت روان نشسته و كاملا خود را پوشانيده بودند ، وارد منزل ميزبان خود مىشدند ، و بيدرنگ چادر
هامش
( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين ، ص 74 - 73 ( به اختصار ) .