ما يحتاج روزانهء آنان در ده تهيه مىشد ، احتياج زيادى به پول نداشتند . نان ، كره ، سبزى ، شير ، پنير ، تخممرغ ، گوشت ، چوب زغال و غيره در ده تهيه مىشد ، و نيز با رشتن و بافتن نخ و پشم كه خود رنگ مىزدند ، در كارگاههاى خانوادگى ، پيراهن و لباس خانواده را تأمين مىكردند . معهذا براى خريد كفش و كلاه براى مردان و تهيهء اثاث مطبخ و خريد جواهرات ارزانقيمت ، احتياج به پول داشتند . براى تهيهء پول ، بانوان زحمتكش هر هفته يك بار ، با جوجه ، مرغ ، تخممرغ ، و انواع سبزى به بازار مىرفتند ؛ شبها نيز به نخريسى و بافندگى مشغول بودند ، و گاه حاصل كار خود را مىفروختند . چون مزد روزانهء مردان كفاف مخارج خانواده را نمىداد غالبا زنان در منازل يا در كارگاهها با كارگران و پيشهوران همكارى مىكردند . عدهاى نخريسى و بافندگى مىكردند و برخى ديگر در كارگاههاى قاليبافى مشغول بودند . جمعى از راه گازرى ( رختشويى ) ، رنگرزى ، و وصله كردن لباسها ، امرار معاش مىكردند . صنعت پنبه - زنى و ريسندگى و بافندگى پنبه و پشم در اين دوره گسترش عظيم يافت . كندن غوزه يا پوست پنبه و كارهايى از اين قبيل ، عدهء زيادى از زنان را در مزارع مشغول مىكرد . تقريبا عموم طبقهء سوم جولاه و رنگرز و نداف و علاقهبند و نساج بودند . اكثر زنها و پيرمردها تمام روز به رشتن پنبه و دوك انداختن ، اشتغال داشتند . در ربض ( حومهء شهرها ) قشر عظيمى از تودهء مردم به ريسندگى و بافندگى روزگار مىگذاشتند . » « 1 »
قضاوتهاى گوناگون دربارهء زنان
در كتب و منابع تاريخى بعد از اسلام ، به نظريات و قضاوتهاى گوناگونى در حق زنان برمىخوريم ، كه بعضى از آنها با طرز فكر و جهانبينى مردم امروز به هيچوجه هماهنگى ندارد ، و برخى ديگر نهتنها در آن عصر بلكه در روزگار ما نيز مورد تأييد آزادانديشان و جامعهشناسان مترقى است .
بطور كلى ، در دورهء قرون وسطا ، زنان وسيلهء شهوترانى و اسير اقتصادى مردان بودند ؛ مخصوصا پس از حملهء اعراب حدود و قيود بيشترى دست و پاى زنان را بست و نيمى از جمعيت مسلمان خاورميانه و شمال افريقا ، به حكم حجاب ، خانهنشين شدند و تاحدى از فعاليتهاى اقتصادى و سياسى آنان كاسته شد ، تعدد زوجات و نفوذ غلامان و كنيزان ماهرو ، در خانوادهها ، واكنش نامطلوبى در روحيه زنان پديد آورد ، و به شخصيت فردى و اجتماعى آنان لطمهاى جبرانناپذير وارد ساخت .
دكتر گوستاولوبون ، قبل از آنكه از رابطهء اسلام با زنان سخن گويد ، از معتقدات ملل قديم در مورد زنان بحث مىكند :
در تورات گفته شده است كه زن تلختر از مرگ است . و در باب مواعظ اين كتاب آمده است كه هركس كه نزد خدا محبوب است خود را از شر زن محفوظ خواهد داشت .
چينيان مىگويند : حرف زن را بايد گوش داد ولى به آن اعتماد نبايد نمود . روسها مىگفتند هر ده زن داراى يك روح است . روميها مىگفتند ؛ اسب بد باشد يا خوب مهتر لازم دارد ، زن هم خوب باشد يا بد ، چوب لازم دارد .
هامش
( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين ، ص 81 - 78 ( به اختصار ) .