چه گويم گردش گردون دون را * كه خس را بر سر اوج آسمان برد
جوانمردان و آدمزادگان را * ز بهر نانشان آب از رخان برد
كسان را داد مال و جاه و دنيا * كه ننگ آيد مرا خود نامشان برد
محمد بن هندوشاه نخجوانى نيز در كتاب دستور الكاتب از تغيير ناگهانى موقعيت طبقاتى نو رسيدگان شكايت مىكند و مىنويسد : « . . . جمعى كه پيش از اين خرسوارى نمىدانستند ، اكنون بر بادپايان رومى سوارى مىكنند و بر اسبان تازى چوگانبازى ، ناچار سواران را پياده و توانگران را بيسرمايه مىبايد . » « 1 »
ديگر از مداركى كه معرف طبقات مختلف اجتماعى است كتاب تزوكات تيمورى و شرحى است كه از امير عليشير نوايى به يادگار مانده است . از مراجعه به تزوكات تيمورى مىتوان به وضع طبقات و اصناف آن دوره كمابيش آشنا گرديد : 1 - سادات و علما و شيوخ و مشاورين نزديك سلطان ؛ 2 - اصحاب رأى و تدبير و اهل تجربه كه بواسطهء اين صفات از ميان مردمان انتخاب مىشوند ؛ 3 - زهاد و پرهيزكاران ؛ 4 - امرا و سران لشكر كه در امور نظامى مشاور سلطان بودند ؛ 5 - سپاه ؛ 6 - ندما و معتمدين سلطان ؛ 7 - وزرا و منشيان سلطان كه مسئول رفاه رعيت و تنظيم امور رعايا بودند ؛ 8 - اطباء ، منجمين و مهندسين ؛ 9 - مورخين و واقعه - نگاران ؛ 10 - متشرعين و متكلمين و اصحاب ديانت ؛ 11 - صنعتگران و كارگران ذىفن كه تيمور آنان را به كارهايى از قبيل ساختن قصور و اسلحه و تجهيزات مىگماشت ؛ 12 - سياحان و مسافران كه تيمور را از احوال ساير ممالك آگاه مىكردند .
امير عليشير نوايى وزير دانشمند سلطان حسين بايقرا نيز فهرستى از اصناف مردم در نيمهء دوم قرن نهم ذكر نموده است كه نمودارى از انواع صنوف و مشاغل آن روزگار است :
1 - سلطان ؛ 2 - امرا و بيگها ؛ كه شامل شاهزادگان هم مىشود ؛ 3 - نواب ؛ 4 - وزراء ؛ 5 - صدور و يساولان و چاوشها ؛ 6 - قره چريك ؛ 7 - قضات ؛ 8 - مفتيان ؛ 9 - مدرسين ؛ 10 - اطباء ؛ 11 - شعرا ؛ 12 - كتاب ؛ 13 - مكتبداران ؛ 14 - ائمهء مساجد ؛ 15 - مقربان ؛ 16 - حفاظ قرآن ؛ 17 - نقالها ؛ 18 - وعاظ ؛ 19 - خوانندگان و نوازندگان ؛ 20 - منجمين ؛ 21 - تجار ؛ 22 - پيشهوران و كسبهء خرد ؛ 23 - شحنگان يا رؤساى قواى تأمينيه ؛ 24 - داروغگان ؛ 25 - عسسها ؛ 26 - سارقين و قاتلين ؛ 27 - غريبزادگان ( منظور معركهگيران و شعبدهبازان و كوليهاست ) ؛ 28 - سائلين ؛ 29 - قوشچيان و شكارچيان ؛ 30 - خدام ؛ 31 - شيوخ ؛ 32 - دراويش ؛ 33 - كدخدايان و كدبانوها ( ازواج و زوجات ) .
از مطالعه در اين طبقهبندى تا حدى به اصناف و طبقات و مأمورين انتظامى و مشاغل اجتماعى آن دوره مىتوان پىبرد . از حدود و حقوق اجتماعى زنان اطلاعى در دست نيست ، ولى بطوركلى ياساى چنگيز خان و تزوك تيمورى نه تنها از حقوق و اختيارات آنان چيزى نكاست بلكه براى آنان آزادى بيشترى در نظر گرفت . « 2 » از زنان نامدار اين دوره مهد عليا گوهر -
هامش
( 1 ) . دستور الكاتب ، به تصحيح عبد الكريم على اوغلى ، بخش يكم ، ص 449 .
( 2 ) . براى كسب اطلاعات بيشتر ، ر . ك : شيرين بيانى ، زن در ايران عصر مغول .