غلام يكى از همراهان ، به بهانهء آب دادن اسبها پا به فرار مىگذارند . ابن بطوطه به مقامات رسمى براى دستگيرى غلامان متوسل مىشود ، و بالاخره جمعى از تركان به دستگيرى غلامان توفيق مىيابند . « 1 »
بطورىكه ابو الفداء نوشته ، تركهاى سواحل مديترانه ، اغلب بچههاى مسيحيان را دزديده مىفروختند . سياحى در بازگشت به فرانسه مىنويسد كه در يكى از نقاط مجارستان ، ديدم كه جنگجويان پس از گرفتن يك منطقه ، حلقههائى به گردن اسرا مىانداختند ، و بطورى وحشيانه به طرف « ادرنه » براى فروش مىبردند . قيافهء اسرا كاملا مشخص بود ، زيرا هريك از آنان حلقهاى در گوش داشت .
نظامى آنان را چنين توصيف مىكند : موهايشان تراشيده است . تنكهاى برپا دارند ، كارشان پارو زدن در كشتى و كار در معادن و ساير فعاليتهاى سنگين است . قيافهاى تأثرانگيز دارند . چون فرار كنند همهكس آنها را مىشناسد ، و هركس مىتواند آنها را بگيرد .
بردگان ترك و غلامانى را كه از سواحل بحر خزر مىآوردند ، غالبا داخل ارتش مىكردند و به نام « غلام » مىخواندند .
بردگان جوان و زيبا ، چه داخلى و چه خارجى ، ابتدا براى پيشخدمتى و رامشگرى انتخاب مىشدند ، و اگر محبت امرا و سلاطين را به خود جلب مىكردند ممكن بود به مقامات عالى برسند .
نقش غلامان در حكومتهاى ايرانى بعد از اسلام
در ايران نيز غلامانى كه به نام « اسير » به دست سران حكومت مىافتادند ، پس از تعليم و تربيت كافى ، به معرض بيع و شرى در مىآمدند . ابن حوقل مىگويد : « غلامان ترك در جهان نظير ندارند ، و در بها و زيبايى ، هيچيك را با آنان همسرى نيست ، و من غلامى را ديدم كه در خراسان به سههزار دينار فروخته شد ، و قيمت كنيزك ترك در ميان خراسانيان به سههزار دينار مىرسد ؛ و من در هيچجاى جهان نديدهام كه غلام و كنيزكى به چنين قيمت گرانى فروخته شود . و از اين جنس در دستگاه آل سامان و بردگان و امراى خراسان بسيار است . غالب غلامان صقلابى و خزرى و ديگر طوايف ترك را تجار خوارزم و سمرقند مىفروختهاند ، و در آن نواحى تربيت بردگان بسيار متداول بود . در راه و رسم برده خريدن و انواع بردگان و نژادهاى مختلف آنان و خدمات گوناگونى كه به ايشان واگذار مىشد ، رسالات خاصى وجود داشت و بردهشناسى خود علمى خاص تلقى مىشد . . . » « 2 »
« خواجه نظام الملك در فصل بيست و هفتم سياستنامه در پيرامون غلامان ترك و خصوصيات تعليم و تربيت آنان ، چنين مىنويسد : . . . هنوز در عهد سامانيان اين قاعده بر جا همى بوده است كه بتدريج ، بر اندازهء خدمت و هنر و شايستگى ، غلامان را درجه مىافزودند . . . بطورىكه از تتبعات استاد ذبيح اللّه صفا برمىآيد ، در اواخر عهد سامانيان ، عدهاى از اين
هامش
( 1 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ، ص 732 .
( 2 ) . لغتنامهء دهخدا ، شمارهء مسلسل : 62 ، « غلام و بنده در حكومتهاى ايرانى » .