فروكش كرد .
قيام صاحب الزنج ، مقارن قيام صفاريان بود . با اينكه صاحب الزنج به يعقوب پيغام داد كه با وى در جنگ با خليفه همكارى كند ، يعقوب از سر تعصب و خودخواهى دعوت او را رد كرد . » « 1 »
به نظر محققان شوروى ، « عصيان نيرومند زنگيان در قرن نهم ( سوم هجرى ) و نهضت قرمطيان در پايان قرن نهم ميلادى و سراسر قرن دهم ، ضربات سختى به قدرت خلافت عباسيان در عراق و ايران وارد آورد . عصيان زنگيان را بردگانى كه اكثرا از افريقاييان سياهپوست بودند آغاز كردند . بردهفروشان ، اينان را بيشتر در بازار بردهفروشى زنگبار مىخريدند و بدينسبب ، در قلمرو خلفا ، اين بردگان را زنگى « زنجى » مىناميدند . زنگيان به دستجات بزرگ منقسمشده براى پاك كردن اراضى وسيع دولتى ، موسوم به اراضى موات ، و نابود كردن علفهاى هرزهء آن ، در اطراف بصره كار مىكردند . طبرى مورخ ، كه معاصر عصيان زنگيان است ، مىنويسد كه تنها در يك ناحيهء عراق ( بخش سفلاى بين النهرين ) 15 هزار برده در اراضى دولتى مشغول كار بودند . اين خود مىرساند كه در قلمرو خلافت عدهء بردگان سياه و سفيد تا چه حد زياد بوده .
بارى اينان جملگى به شورشيان پيوستند .
پيشوايى جدى و تحصيلكرده به نام على بن محمد البركويى ، كه به خوارج ازرقى منسوب بود ، در رأس شورش قرار گرفت . شورش زنگيان 14 سال طول كشيد ( 270 - 256 ه . ) دهها هزار بلكه صدها هزار برده در اين عصيان شركت كردند . يك چنين قيامى از طرف بردگان گواه بر آن است كه در قرن نهم ، بردهدارى در جامعهء خلافت ، كه دوران آغاز فئوداليسم را مىگذرانيد و بخصوص در عراق ، هنوز اهميت فراوان داشت .
در اين قيام ، تنها بردگان شركت نكردند بلكه عدهء كثيرى روستاييان و بدويان نيز بديشان پيوستند ، ولى رهبرى با زنگيان بود . زنگيان بخش بزرگى از عراق و خوزستان را گرفتند ، ولى سران نهضت پس از تصاحب اراضى ، به زمينداران فئودال مبدل شدند ؛ برده - دارى را لغو نكردند ، و از روستاييان خراج گرفتند . در نتيجه ، روستاييان و بدويان مأيوس شدند ، و از نهضت كناره گرفتند ، لشكريان خليفه از اين وضع استفاده كردند ، و در 270 ه ، به فرونشاندن شورش توفيق يافتند . در نتيجهء اين قيام ، از فشار كار بردگان كاسته شد . از آغاز قرن نهم و در طى قرن دهم ، صاحبان اراضى قطعات زمين را به بردگان دادند و در واقع ، آنان را به صورت روستاييان وابسته به فئودال درآوردند . » « 2 » براون رهبر نهضت را اهل ورزنين نزديك رى مىداند . « 3 »
عقيدهء صاحبنظران در مورد بردگان
عنصر المعالى در باب بيست و سوم كتاب خود ، بتفصيل از برده خريدن و خصوصيات و نكاتى كه بايد خريدار ، مراعات كند ، سخن مىگويد :
« . . . چون بنده خرى نيك تأمل كن . . . اولىتر كه خوبروى طلبى كه تو
هامش
( 1 ) . ويژگيها و دگرگونيهاى جامعهء ايرانى در پويهء تاريخ ، ص 173 به بعد .
( 2 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين ، ص 231 ( با اندكى تصرف ) .
( 3 ) . ر . ك : تاريخ ادبيات ايران ، ج 1 ، ص 514 ( به نقل از مأخذ بالا ) .