غلامان كه به مراتب عالى رسيده بودند ، در دستگاه دولتى به سر مىبردند ، و قسمتى از اغتشاشات اواخر عهد سامانى مولود دسايس همينان بود . و اين غلامان هم ، ممكن بود بعد از وصول به مراتب بزرگ ، خود غلامانى بخرند ؛ چنان كه البتكين ، هنگامى كه از خراسان بيرون مىرفت ، دوهزار و هفتصد غلام ترك داشت . رفتار بعضى از امراى ايرانى با غلامان ترك بسيار خشن بود ؛ على الخصوص احمد بن اسماعيل و بيشتر از او مرداويج بن زيار ، كه نسبت به غلامان ترك خود اهانتهاى عجيب روامىداشت . غلامان ترك ، به همان نحو ، كه در بغداد از اوايل عهد تسلط خود شروع به آزار و قتل خلفا كرده بودند ، در ايران نيز هرگاه فرصتى يافتند ، خداوندان خود را به قتل رسانيدند ، يا بر آنان خروج كردند ؛ چنان كه اسماعيل و مرداويج و مسعود بن محمود به دست غلامان خود كشته شدند ، و البتكين و فائق و بكتوزون و بسيارى از غلامان آل بويه در اواخر عهد آن سلسله ، نسبت به پادشاهان سامانى و بوئى طريق عصيان پيش گرفتند و به خلع و حبس آنان مبادرت كردند . مثلا منصور بن نوح را امراى ترك او كور كردند و از سلطنت برداشتند و برادر او عبد الملك را بر تخت نشاندند . و سلطان الدولة بن بهاء - الدوله را ، غلامان ترك او هنگامى كه از بغداد بيرون رفته بود ، از سلطنت خلع كردند و برادرش ابو على بن بهاء الدوله را بجاى او به سلطنت برگزيدند .
از وقتى كه شعرا بر اثر كثرت صلات امرا ، صاحب نعمت شدند ، و غلامان و كنيزكان در دستگاه بعضى از آنان جمع آمدند ، معاشقات شعراى فارسى زبان و حتى امراى ايرانى با آنان فزونى گرفت . منتها چون معاملهء شعرا و امرا در مورد آنان معمولا معاملهء مالك و مملوك بود و عشق شاعران با حرمان و سوز همراه نبوده است در سخنان عاشقانهء آنان گيرندگى اشعار عاشقانهء روزگاران بعد ديده نمىشود ، و بيشتر تغزلات در ذكر اوصاف معشوقههاست ، و در اشعار گويندگان قديم ايران تا شعراى قرن پنجم اين وضع به نحوى روشن و آشكار است . و به همين سبب است كه در زبان فارسى ، از قرن چهارم « ترك » به معنى معشوق و شاهد استعمال شده است .
از نتايج تسلط غلامان ترك ، يكى برافتادن خاندانهاى قديم ايرانى است ؛ چنان كه آل سبكتكين نهتنها تمام خاندانهاى شرق ، از قبيل صفاريان و فريغونيان و خوارزمشاهيان و امراى چغانى و غيره را از ميان بردند ، غلامان قدرتيافتهء ترك ، در دولت آل بويه ، آنان را به نهايت ضعف دچار ساخته ، مستعد فنا و اضمحلال كردند . اثر ديگر غلامان در حكومتهاى اسلامى و ايران ، آن بود كه اينان بر اثر طمع شديد به جمع مال ، دائما در حال مصادرهء اموال مردم بودند ، و حتى به تهمتهايى از قبيل تهمت بددينى هم آنان را وادار به تسليم اموال خود مىكردند . نتيجهء اين امر آن شد كه اعتماد مردم از دولتها سلب شود ، و فساد و سوء رفتار زورمندان بر عامه فزونى گيرد ، و توجه به علم و ورع در مشاغل ، از دستگاههاى حكام و امرا رخت بربندد .
از اين گذشته ، تسلط اين قوم مايهء رواج مقدار زيادى از اسامى و لغات تركى در زبان فارسى گرديد . از ديگر آثار تسلط غلامان ، رواج تعصب دينى و ضعف بعضى مذاهب و قوت برخى ديگر است . اما بعد از دورهء سامانيان ، مهمترين مركزى كه غلامان ترك در آن گرد آمدند دستگاه سلطان محمود ، و پس از او دربار سلطان مسعود غزنوى بود . بعد از زوال حكومت آل سبكتكين ،
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 564
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٥٦٤