رابطهء نادر با مقامات روحانى
چنان كه ضمن تاريخ دورهء افشاريه گفتيم ، نادر كنگرهء مشورتى مغان را در آخر زمستان 1149 هجرى براى هموار كردن راه سلطنت تشكيل داد . در اين كنگره ، به علت استبداد مطلق نادرى ، كسى ياراى بحث و گفتگو نداشت . حتى خوانين كه مهمترين و مشهورترين و مؤثرترين افراد شركتكننده بودند ، به قول محققان شوروى ، نقش نعش را ايفا كردند . سرانجام ، پس از پايان مهلت سهروزه ، نمايندگان طبقات ، طى نامهاى موافقت خود را با پادشاهى او اعلام كردند و از فداكاريهاى وى اظهار قدردانى كردند .
نادر در پاسخ آنان گفت : اگر مىخواهيد مسؤوليت پادشاهى را به عهده بگيرم ، بايد با شرايطى چند موافقت كنيد : نخست آن كه پادشاهى را در خانوادهء من موروثى كنيد ، دوم آن كه هيچيك از افراد خاندان صفوى را تقويت نكنيد و موجبات شورش و ناامنى را فراهم نسازيد ، سوم آن كه از سب عمر و عثمان و ابو بكر و تشكيل مجالس سوگوارى بمناسبت مرگ امام حسين خوددارى كنيد ؛ و چون در اثر اختلاف شيعه و سنى ، خون بسيارى از مردم ريخته شده است بايد علماى دين مجلسى تشكيل دهند و به اختلافات پايان بخشند .
نمايندگان عموما با شرط اول و دوم موافق بودند ، ولى شرط سوم چون با معتقدات باطنى مردم ارتباط داشت ، و ممكن بود منتهى به شورش و انقلاب شود ، قرار گذاشتند كه فتواى ملا باشى را ملاك عمل قرار دهند ، بنابراين او را به حضور پادشاه جديد آوردند و وى چنين گفت :
بيانات شجاعانهء ملا باشى در حضور نادر شاه
« پادشاهان حق ندارند بگويند كه خداى عالم را چگونه بايد پرستيد قوانين ما از طرف خدا بر پيغمبر نازل شده است و راهنماى ماست ، و از آنجا كه هر تغييرى در مسائل مذهبى عواقب خطرناكى در بر دارد ، اميدوارم اقدامى نكنيد كه مخالف مصالح مؤمنين باشد و از ارزش فتوحات شما بكاهد . . . اين ملاى شريف تنها كسى بود كه جرأت ابراز عقيدهء خود را داشت ، و تنها مرجع مهمى بود كه مىتوانست در برابر روحيهء آمرانهء نادر شاه مقاومت كند . . . » « 1 »
رئيس روحانيان شيعه ، به گناه صراحت لهجه ، به حكم نادر هدف تير قرار گرفت . و ديگر علماى شيعه چون با اين « برهان قاطع » روبرو شدند ، دم فروبستند و از بيان عقيده خوددارى كردند .
« از اميران قزلباش ، فقط اغورلو خان قاجار بيگلربيگ قراباغ آشكارا به نفع انتخاب شاه از ميان خاندان صفوى ، اظهارنظر كرد ، و بعدها دوسوم املاك خويش را در ازاى اين هواخواهى ، از دست داد . » « 2 » به نظر محققان شوروى :
نقشهء الحاق و همكارى شيعيان با سنيان ، از لحاظ شخص نادر كه مردى بىاعتنا به مسائل دينى و از تعصبات مذهبى عارى بود ، اهميت سياسى داشت . نادر مىديد كه تعقيب سنيان در عهد صفويه ، موجب و بهانهء قيام كردستان و آذربايجان اران و داغستان و افغانستان و غيره ، و مداخلهء تركيه و خاننشينهاى ازبك در
هامش
( 1 ) . جونس هنوى ، زندگى نادر شاه ، ترجمهء اسماعيل دولتشاهى ، ص 157 .
( 2 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين ، ص 635 .