معممين را مقدم دارند ، و مانند معاونين آنها ، انجام وظيفه كنند ، و در ايجاد موقوفات و پرداخت وجوهات در راه امور شرعى و عرفى ، تعلل روا ندارند . »
در زمان سلطنت شاه طهماسب ، همواره دو صدر وجود داشت ، ولى تفكيك و تقسيم آنها به خاصه و عامه هنوز معمول نبود . شاردن ( ج 7 ، ص 46 ) صدر را روحانى عاليمقام مشابه با مفتى اعظم عثمانى مىخواند ، و مىگويد ، وى رئيس « ديوان روحانى » است . اساسا صدر ، در آغاز كار ، صدر موقوفات خوانده مىشد . شاه عباس ثانى ، براى كاستن نفوذ صدر ، وى را وزير اعظم خود كرد ، و مقام صدارت را 18 ماه بلامتصدى گذارد . شاه سليمان وظايف صدر را تفكيك ، و به صدر خاصه و عامه سپرد ( شاه سليمان صدر خاصه را ، براى شهادتى نادرست كه داده بود ، به چوب بست ، و خود تا زمان انتصاب صدر جديد ، ادارهء موقوفات را به عهده گرفت .
صدر خاصه ، به امور خالصهء سلطنتى مىپرداخت ، و صدر عامه به املاك عامهء مردم . صدر خاصه از لحاظ رتبه ، بر صدر عامه برترى داشت . در مجامع و بارهاى عام ، بر دست چپ سلطان مىنشست و در دست راست سلطان ، وزير اعظم قرار مىگرفت . صدر خاصه نمايندهء شرع ، در محكمهء ديوان بيگى بود .
شاردن ( ج 6 ، ص 55 - 54 ) قاضى را از لحاظ مقام ، بعد از شيخ الاسلام مىداند و اضافه مىكند كه از نظر وظايف قضائى ، اختيارات وى بسيار محدود است ؛ و اين امر چندان دشوارى ايجاد نمىكند ، زيرا محكمهء ديوان بيگى ، همچون دادگاه تجديد نظر به شمار مىرود . در اين باره گفتهء شاردن چنين است : « به منظور ممانعت از مداخله و اعمال نفوذ نارواى روحانيان در امور سياسى ، از چند قرن پيش ، قدرت قاضى ( در ايران ) محدود گرديد ؛ اين منظور ، با ايجاد مقاماتى نظير صدر و شيخ الاسلام ، جامهء عمل پوشيد . اينان همان وظايف قاضى را به عهده دارند ، منتها از آنجا كه منصب ايشان مرهون وصلت با خاندان سلطنت است ، ملاحظهء جوانب كار را بسيار دارند . »
حيطهء اختيارات قاضى ، خصوصا شامل وصايا و نكاح و طلاق مىگرديد . تذكرة - الملوك ، خود متذكر است كه شغل شيخ الاسلام و قاضى درهم و مبهم است . به نظر شاردن « شيخ الاسلام به جهت اعتبارى كه در دربار دارد « عاليترين و مطلعترين مقام قضائى » به شمار است .
در زمان سلطنت صفويه ، قاضى عسكر بمثابهء مشاور ديوان بيگى در امور شرع بود . اين سمت بعدا از وى منتزع و به صدر محول گشت . در اواخر سلطنت صفويه ، مقام قاضى عسكر به اثبات دعاوى و مطالبات سربازان تنزل يافت . عدهاى از صاحبنظران بزرگترين مقامات روحانى را در عهد صفويه ، شغل ملا باشى مىدانند ، و معتقدند ، تا زمان شاه سلطان حسين ، فاضلترين روحانيان عصر ، به اين مقام برگزيده مىشد ، و در محافل رسمى ، نزديك به مقر شاه مىنشست . مقام صدارت در اين دوره به دو نفر اختصاص داشت ، يكى صدر عامه و ديگرى صدر خاصه يا صدر ممالك .
تعيين حكام شرع ، مباشرت در اوقاف ، رسيدگى به كار سادات و علما و مدرسان و شيخ الاسلامان و پيشنمازان و قاضيان و متوليان و متصديان موقوفات با مقام صدارت بود ، و رسيدگى به دعاوى قتل ، ازالهء بكارت ، شكستن دندان ، كور كردن ( احداث اربعه ) با حضور صدر خاصه ، صدر عامه ، و ديوان بيگى انجام مىگرفت . و ساير حكام شرع حق مداخله
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 480
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٤٨٠