خنكى چند كرده خود را گرم * نه ز خالق نه از خلايق ، شرم
شيخ ، چون ذكر را فرود آورد * رو به ميدان گفتگو آورد
سخن از كشف راند ، وز الهام * فرق گويد ميان حال و مقام
او ز تحقيق دم زند اما * رسم تقليد سازدش رسوا
رفتار الغ بيگ با روحانيان
بارتولد مىنويسد : الغ بيگ ، مانند تيمور ، زياد پابند اصول و مقررات مذهبى نبود ، و تحت تأثير دانشمندانى كه از نقاط مختلف ايران به ماوراء النهر روى آورده بودند ، به فراگرفتن علوم رياضى و حكمى پرداخت ، و به زودى دريافت كه احكام علوم رياضى و حكمى در هر دوره و براى هر ملت ، ثابت و لا يتغير است ؛ درحالىكه الهيات و احكام دينى و مذهبى در بين افراد و ملل يكسان نيست و غالبا اين اختلافات موجب بروز جنگ بين مردم مىشود . « مغولان از نظر اهميت عملى علوم رياضى ، بويژه دانش ستارهشناسى و علم هيأت را ترويج مىدادند . الغ بيگ نيز به علم رياضى و هيأت توجه مخصوص مبذول مىداشت و به روحانيان و دراويش عنايتى نداشت .
يكى از دراويش مشهور ماوراء النهر ، موسوم به نظام الدين خاموش ، به مناسبت زشتكارى فرزندش ، از طرف دربار و شيخ الاسلام مورد تعقيب قرار گرفت . فرزند شيخ خاموش متهم بود كه با بعضى از زنان حرمسرا ( معلوم نيست حرمسراى الغ بيگ يا ديگرى ) روابط نامشروع برقرار ساخته ، و پس از كشف ماجرا متوارى گرديده است . شيخ مزبور را به اتهام عدم توجه نسبت به طرز رفتار فرزند تبهكارش ، به حضور الغ بيگ آوردند .
در بين راه ، شيخ محترم را سر برهنه سوار الاغ كرده در ملاء عام او را به طرف دربار حركت دادند . در آن موقع ، الغ بيگ در باغ ميدان بود . شيخ را با حقارت تمام به حضور پذيرفت و به محض ورود ، او را شديدا مورد مؤاخذه و سرزنش قرار داد . شيخ خاموش در مقابل سرزنش پادشاه پاسخ داد : « در جواب سخنان تو ، فقط من يك پاسخ دارم ، آنهم اين است كه من مرد مسلمانى هستم و دروغ حرف نمىزنم . اگر مسلمان بودن مرا قبول دارى ، فبها و نعم ، و اگر باور ندارى ، هرچه دلت مىخواهد مىكن . . . » كلمات محكم و سخنان از دل برآمدهء شيخ در دل حكمران سمرقند تأثير عجيبى بخشيد و در حال ، دستور آزادى او را صادر كرد ، الغ بيگ بعدها ، روى همين تحقير و سرزنشهاى بى مورد ، با عدم موفقيتهاى زياد مواجه گرديد ، و حتى پس از مدتزمانى به دست فرزند خويش به قتل رسيد . بااينحال ، نبايد فراموش كرد كه « الغ بيگ پس ازآنكه اهميت روحانيان بخارا را ، در استقرار نظم و آرامش تركستان و ثبات و قوام پايههاى سلطنت خود ، حس كرد ، به جلب رضايت آنان پرداخت . بناى مدرسهء عالى بخارا در ميان ابنيهء تاريخى او ، اولين مقام را داراست . خود الغ بيگ در سال 822 هجرى ( 1419 م . ) موقعى كه به بخارا رفت ، در آن مدرسه اقامت نمود ، و در بين طلاب و اشخاص مستحق هداياى زيادى پخش كرد . در سمرقند نيز ساختمان مساجد و مدارس دينى در ميان ابنيهء يادگارى الغ بيگ ، بهترين موقعيت را دارد .
متأسفانه نام معمار هنرمند اين ابنيهء تاريخى در كتب ذكر نشده است .
خانيكوف ، مستشرق روسى ، اطلاعاتى به سال 43 - 1841 ميلادى دربارهء