در اين گونه دعاوى را نداشتند . صدر ممالك نيز ، حكام شرع ، مباشران موقوفات و مدارس و مساجد و مزارات ساير ايالات و ولايات ايران ، مانند آذربايجان ، فارس ، عراق و خراسان و غيره را تعيين مىكرد . صدر خاصه يا صدارتپناه ، پس از اعتماد الدوله يا وزير اعظم ، داراى بزرگترين مقامات كشورى بود . قاضى اصفهان ، شيخ الاسلام و قاضى عسكر در مراحل پايينترى قرار داشتند . » « 1 »
سانسون كه در عهد شاه سليمان ، در ايران بود ، مىنويسد : « علماى دين در ايران ، مهمترين مقامها را دارند و در دربار ، در صف اول مىنشينند ، و بر ديگر شخصيتهاى مملكتى رجحان و برترى دارند . رئيس روحانى تمام كشور صدر خاصه است كه فقط شاه و درباريان را از لحاظ مذهبى هدايت و راهنمايى مىكند ، و در جلسات رسمى در پاى تخت يا مسند شاه ، در طرف راست مىنشيند . مقام او بقدرى بالاست كه سلاطين دختران او را به عقد خود درمىآورند .
ولى عظمت مقام صدر كه بالاترين مقام روحانى كشور مىباشد ، مانع آن نيست كه شاه تمام اطفال ذكورى را كه از ازدواج با خواهر صدر به وجود مىآيد به قتل برساند . . .
اگر زنان شاه ، در موقع وضع حمل ، خواجگان حرمسرا را براى خفه كردن نوزادان ذكورى كه به دنيا مىآورند احضار نكنند ، خودشان از مجازات مرگ رهايى نمىيابند . ظاهرا اين قانون به تازگى پيدا شده است ، زيرا در زمان شاه عباس كبير چنين عملى متداول نبوده است . . .
صدر خاصه ، در تمام ايالات و شهرستانهاى مهم ، معاونين و قائممقامهايى دارد كه مدرس ناميده مىشوند . . . حكام نمىتوانند هيچ حكمى را بدون نظر آنها كه « فتوى » ناميده مىشود صادر كنند . اين قائممقامها و رؤساى مساجد و مدرسين و محترمين و معمرين مدارس و كسانى كه ختنه كردن ، زير نظر آنها انجام مىشود . . . و ملاهايى كه زنان را به عقد ازدواج مردان درمىآورند ، و يا با جارى كردن صيغهء طلاق عقد ازدواج را فسخ و باطل مىكنند ، و بالاخره تمام كسانى كه مشاغلى را به عهده دارند كه به شرع و قانون ارتباط دارد ، همه بر صدر متكى هستند ، و او آنها را انتخاب مىكند . به همين مناسبت ، براى صدر ، عوايد فراوانى فراهم مىشود ، زيرا تمام اين مشاغل با پول خريدارى مىشوند .
معاون و جانشين صدر خاصه ، صدر الممالك ناميده مىشود كه همان وظايف صدر خاصه را در ساير نقاط كشور بر عهده دارد . علاوه بر اين ، معاون و دستيار ديوان بيگى نيز مىباشد ، و او را از لحاظ شرعى و قانونى هدايت مىكند . جانشين صدر الممالك ، نايب صدارت نام دارد ، و غالبا با حكام ولايات همكارى مىكند .
سومين شخصيت روحانى ايران آخوند يا شيخ الاسلام ناميده مىشود . شيخ الاسلام به معنى عالم طراز اول يا مرد معمر و محترم قانون محمدى مىباشد ، و به دعاوى بيوهزنان ، يتيمان و صغارى كه زير نظر قيم اداره مىشوند رسيدگى مىكند . شاه به شيخ الاسلام ، پنجاههزار « ليور » در سال حقوق مىدهد ( در آن موقع هر 45 ليور يك تومان بود ) تا از طرفين دعاوى چيزى نگيرد . شيخ الاسلام مدرس علم حقوق نيز مىباشد ، و روزهاى چهارشنبه و شنبه ، به تمام قضات
هامش
( 1 ) . سازمان ادارى حكومت صفوى ، پيشين ، ص 71 به بعد ( به اختصار ) .