مىلغزد و جمعى در پى او مىافتند و هياهو مىكنند و كف مىزنند . » « 1 »
صنايع دستى در عهد صفويه
« سلاطين صفويه مانند سلاطين سلف و همزمان خويش بواسطهء فقدان رشد صنايع ناشى از سرمايهگذارى و نبودن كارخانجات بزرگ ، ناچار از تدارك بعضى از ضروريات و اشياء تجملى ، در كارگاهها يا به اصطلاح آن زمان ، در بيوتات سلطنتى كه جزء خاصه بهشمار مىآمد ، بودند . . . بعضى از بيوتات همچون كارخانههاى دولتى امروز اداره مىشد . تذكرة الملوك از كارخانهء بافندگى ( شعربافخانه ) و دو شعبه از خياطخانه و ضرابخانه ، كه اين اخير خود هفت شعبه داشت ، و قورخانه و غيره نام مىبرد .
شاردن مىگويد ، ناظر بيوتات « مباشر » كارگاهها بود ؛ در حالىكه گردانندهء كارگاهها و همچنين مباشران ، به نام « ارباب تحويل » كه به معنى متصديان خريد و تدارك مىباشند ، نام برده مىشوند . . . هر كارگاهى به دست چهار نفر اداره مىشد : الف . مباشرى كه او را رئيس آن حرفه مىناميدند ؛ ب . رئيس صنف كه در كارگاه از ديگران بيشتر خدمت كرده بود ؛ ج . مشرف يا كاتبى كه حساب كارگران ، و كارى را كه در دست داشتند نگاه مىداشت ، و از روى آن صورت ، تحويل مىگرفت ؛ د . دربان .
شاردن سى و دو كارگاه مىشمارد . تذكرة الملوك شمار آن را سى و سه نوشته است كه هر يك داراى كموبيش در حدود 150 كارگر هستند . بر سبيل مثال ، 180 خياط در يك كارخانه ، و 72 نقاش در كارخانهء ديگر كار مىكردند . مخارج ساليانهء كارگاهها بالغ بر پنج ميليون ( اكو ؟ ) بود كه معادل تقريبا 350 هزار تومان مىشود . . . قالى نيز در سراسر كشور به دست كارگرانى كه شاه به آنان زمين داده بود و مال الاجارهء آن را با ثمرهء عمل و دسترنج خود مىپرداختند ، تهيه مىشد . . . » « 2 »
مينورسكى در ص 226 كتاب خود ، در مورد بيگارى دستورزان ، مىنويسد : هر وقت شاه تصميم به ايجاد قصرى مىگرفت ، اين كار براى او متضمن مخارجى نبود بلكه نظر شاهانه را بوسيلهء شيپور و جارچى به مردم ابلاغ مىكردند ، و آنان ناگزير بودند با صداقت و بدون انتظار اجر يا اميد پاداش ، خدمت كنند . علاوه براين ، بزرگان و اعيان مملكت نيز از بيگارى و خدمات رعايا و زيردستان خود بهرهمند مىشدند .
سازمان اصناف در عهد صفويه
تذكرة الملوك راجع به سازمان اصناف ، مطالب بسيارى ندارد مگر بعضى امور راجع به تشخيص بنيچه يا ماليات آنان ، و تأييد يا صدور « رضا نامچه » براى كدخدايان اصناف و استادان . تونو « 3 » در ص 165 مىگويد : « كليهء اصناف بطور جداگانه وجوهاتى به شاه مىپردازند ، و مبلغ مزبور ميان افراد آن صنف سرشكن مىشود و هريك به فراخور عايدات خويش ، سهمى مىپردازند . »
« از مطالعهء برخى اسناد ، اين انديشه حاصل مىشود كه اصناف ، مجالس ملاقاتى تشكيل
هامش
( 1 ) . همان ، ص 55 - 154 ( به اختصار ) . و ر . ك : دكتر محمد معين ، فرهنگ فارسى ، ج 1 ، مادهء « تختهكلاه » .
( 2 ) . سازمان ادارى حكومت صفوى ، پيشين ، ص 49 - 48 ( به اختصار ) .
( 3 ) .Thevenot