كيفر كمفروشان
تاورنيه جهانگرد فرانسوى مىنويسد : « از عادات شاه عباس يكى آن بود كه مىخواست از همهچيز و همهجا آگاه باشد ، و چون به گزارشهاى وزيران خود اطمينان نداشت ، با تبديل لباس به گردش مىرفت و از دكانها خريد مىكرد ، تا مطمئن شود كه كمفروشى و تقلب در وزن نمىكنند . از آن جمله شبى به لباس روستايى از ديوانخانه خارج شد و به بازار رفت ، از يك دكان نانوايى نان خريد و از دكان كبابى گوشت كبابشدهاى گرفت ، و به كاخ شاهى بازگشت . در ديوانخانه امر كرد ترازو آوردند . . . از نان 57 درهم و از گوشت 43 درهم كم بود .
. . . شاه به جمعى ، مخصوصا به داروغهء اصفهان خشم گرفت ، بطورى كه مىخواست شكمهاى ايشان را پاره كند ، اما به شفاعت جمعى از بزرگان ، از گناه ايشان چشم پوشيد . سپس فرمان داد كه در ميدان اصفهان شبانه تنورى ساختند و سيخى بلند فراهم كردند . بامداد روز ديگر نانوا و كبابى را به دستور وى گرفتند و گرد شهر گردانيدند . كسى پيشاپيش ايشان جار مىزد كه اين نانوا و كبابى امروز به جرم كمفروشى در ميدان شهر پخته و كباب خواهند شد . پس از آن ، خباز را در تنور افكندند و كبابى را به سيخ كشيدند و آوازهء اين سياست در تمام ايران منعكس شد . » « 1 »
كارگران و پيشهوران در عهد صفويه
در كتاب تذكرة الملوك كه با تعليقات و حواشى استاد مينورسكى چاپ و منتشر شده است ، راجعبه كارگران و پيشهوران چنين مىخوانيم : در شهرها و بخصوص در اصفهان ، پيشهوران مختلف الحرفهء بسيار ، ساكن بودند ، و تشكيلاتى شبيه اصناف قرون وسطاى اروپا داشتند ، داراى نمايندگان منتخب بودند ، اما اختيارات نمايندگان ، نسبتا محدود بود ؛ جز در مواردى كه مأمور بودند گروهى از صنف خويش را براى بيگارى شاه ببرند . استفاده از اين گونه خدمات از امتيازات خاص شاه بود ، كه بسيارى از امور را در قصر شاهى ، بدون پرداخت دستمزد به انجام مىرسانيد . اصنافى كه تعهد بيگارى دادن نداشتند ، ناگزير از پرداخت خراجى به نام « خراج پادشاه » بودند . در استانها ، براى برخى از پيشههاى مخصوص محلى وجود داشت ، كه باز از آنان نيز خراجهايى براى دربار ستانده مىشد .
يك طبقهء ممتاز از پيشهوران آنهايى بودند كه در بيوتات سلطنتى كار مىكردند . هر كارگرى يك ورقهء حكم انتصاب داشت كه در آن ، مبلغ مستمرى وى قيد شده بود . كارگران درجه اول 800 « اكو » يعنى 55 تومان حقوق دريافت مىداشتند ( با خوراك ) ، اما برخى از آنان نيز فقط 70 تا 80 فرانك برابر با 2 تومان در سال مستمرى داشتند ( با خوراك ) . در پايان هر سهسال خدمت ، بر حقوق آنان اضافه مىگشت و در بعضى موارد ، انعامى نيز معادل حقوق يك سالشان پرداخته مىشد .
انعاماتى به كارگرانى كه شاهكار بخصوص به وجود آورده يا ابتكارى به خرج داده بودند ، و يا اينكه شاهكارى تقديم شاه مىكردند ، داده مىشد . ميزان جيرهاى كه
هامش
( 1 ) . سفرنامهء تاورنيه ، پيشين ، ص 779 ( به اختصار ) .