ارباب حرف در عهد مغول
« مغولها در ضمن كشورگشايى ، غير از هنرمندان و صنعتگران ، ساير طبقات را غالبا از بين مىبردند ، و تودهء صنعتگر را به اسارت به مغولستان مىفرستادند . پس از پايان دورهء كشورگشايى ، بار ديگر مغولها صنعتگران را به موطن خود برگردانيدند ، و به اين ترتيب ، مقدمات احياء صنايع قديم در شهرها فراهم شد .
در سال سىام قرن 13 ميلادى ، براى اولينبار ، از كارگاههايى به نام « قورخانه » كه به نفع دولت كار مىكرده است ، سخنى به ميان آمده است . براى يكى از اين كارگاهها در شهر طوس محل و ساختمان بزرگى منظور شده بود ، و در آنجا اسلحه ، البسه ، و مهمات براى قشون تهيه و فراهم مىشده . در اين كارگاهها ، رنج و زحمت دوران بردگى تجديد شده بود .
مورخى مىنويسد كه در بعضى از كشورهاى اسلامى ، مغولها مانند خدا رفتار مىكردند . آنها بهترين صنعتگران را با خود مىبردند و مورد استثمار بيرحمانه قرار مىدادند . . . و به هريك از آنها ، نان بخورونميرى داده مىشد و به صنعتگران شهرنشين سهروز در ميان مقدار كمى گوشت مىدادند .
آن دسته از صنعتگران كه داراى سازمان صنفى بودند كمابيش مستقل بودند و مالياتى به اسم « تانگا » مىپرداختند .
استثمار رنجبران ، بوسيلهء تجار ، سوداگران ، و دلالان تكميل مىشد . اين عناصر مورد حمايت جدى دولت بودند ، و دولت به آنها كمك مىكرد . مقاطعهء ماليات شهرها بوسيلهء آنها صورت مىگرفت و لوازم مورد احتياج دولت بوسيلهء آنان فراهم مىشد ، و چون مورد حمايت حكومت وقت بودند به انواع وسائل ، براى غارت و استثمار مردم متوسل مىشدند . به همين علت ، مأمورين خريد و مقاطعهكاران و دلالان ، در نظر اكثريت ، مردمى بدنهاد و غارتگر تلقى مىشدند . در دورهء مغول ، به علت آشفتگى وضع عمومى كشور ، دهها هزار انسان تبديل به برده مىشدند . بردگان تنها در محيط خانهها كار نمىكردند بلكه در مزارع نيز به انواع وسايل استثمار مىشدند . روحانيون زورمند مسلمان نيز در غارت مردم با فئودالها همداستان بودند . » « 1 »
موقعيت طبقات
« بطور خلاصه ، موقعيت اجتماعى و اقتصادى هريك از طبقات در آن دوران به اين نحو بود :
تكيهگاه اصلى خانهاى مغول ، سران سپاه و ايلات كوچنشينى بودند كه از مالكيت دهات و اراضى برخوردار بودند و عدهء كثيرى از كشاورزان را استثمار مىكردند . به اين عده ، فئودالها و متنفذين قديمى ، كه هنوز موقعيت خود را ( مخصوصا در نقاط دورافتاده ) حفظ كرده بودند ، اضافه مىشدند . متنفذين شهرى ، مانند دورهء قبل از مغول ، عبارت بودند از شخصيتهاى زمامدار ، روحانيون عمده ، علما ، سادات ، سردمداران ، دراويش ، شيوخ و پيروان آنها كه اغلب از فئودالها و تجار شهر بودند و با دستگاه حكومتى مغول مخلوط و آميخته شده بودند .
يك خانوادهء متنفذ غالبا در شهر و ده نفوذ داشت . تودهء مردم بشدت استثمار مى - شدند ، و فعاليتهاى مختلف توليدى را انجام مىدادند . در دهات ، دهقانان « سرف » كه بعضى
هامش
( 1 ) . غفوراف ، تاريخ تاجيكستان ، ترجمهء بوداغيان ، ( قبل از انتشار ) ( به اختصار ) .