گفت آرى ، پهلوى ياران خوش است * ليك اى جان ، در اگر نتوان نشست
مولوى
چون روزگار هست به تصحيف روز كار * پس روز كار خواندنش به كه روزگار
يعنى كه روز كار كنون است كار كن * كين روز چون گذشت دگر نيست روز كار
ابن يمين
و الكسب يمنع من منّ و من فقر ( كسب آدمى را از منت اين و آن و از فقر و درويشى باز مىدارد ) .
وضع صنعتگران و اتحاديههاى صنعتى
بيشتر صنعتگران در شهرها مجتمع مىشدند ؛ زيرا در شهر معمولا خريدار كالاهاى صنعتى بيشتر بود . از طرف ديگر ، صنعت پيشهوران شهرى تابع نظر فئودالها نبود . در شهرها ، معمولا شاه و اطرافيان او ، فئودالها و وابستگان آنها ، تجار ، پيشهوران ، كارمندان ديوانها ، روحانيون ، و نزديكان آنها زندگى مىكنند . بطور كلى ، پيشهوران به هر جايى كه متاع آنها خريدار داشت ، روى مىآوردند . در شهرها ، گروه صنعتگران وجود داشت . اين صنعتگران اتحاديهاى داشتند ، و كوشش مىكردند كه تجربيات صنفى خود را از نسلى به نسل ديگر منتقل كنند . شاگردها و كمك استادها ، وضع اقتصادى رضايتبخشى نداشتند . هركس مىخواست در صنف صنعتگران وارد شود ، بايد تعهداتى انجام دهد . سهروز پشت سر هم استاد را مهمان كند ، بعد به استاد خلعت و تحفه بدهد و هر يك از پسران استاد را جداگانه دعوت كند . صنعتگران براى جلب مشترى ، كوشش مىكردند كالاى خود را به صورت مطلوب تهيه كنند . صنعتگران دهات ، گاه به كار صنعت ، و گاه به فعاليتهاى كشاورزى مشغول مىشدند ؛ ولى در شهرها صنعتگران فقط به امور صنعتى مشغول بودند . دولتها از خيلى پيش به مقام و ارزش صنعتگران پىبرده بودند و همين كه شهر يا دهى را تصرف مىكردند ، سعى مىكردند ، تا صنعتگران آن ناحيه را به منطقهء نفوذ خود منتقل نمايند .
ماركوپولو مىنويسد ، بعضى از ارامنه و يونانيهاى آسياى صغير ، كارى جز تجارت و صنعت ندارند ، ولى ايرانيان در منبتكارى و صنايع مستظرفه مهارت دارند . مهارت يونانيها در امور صنعتى به حدى بود كه ملاى رومى توصيه مىكند كه براى ساختن ، از يونانيها و براى خرابكردن ، از تركها استفاده كنيد .
در نتيجهء تحميلات و بيگاريهاى گوناگون ، به مرور زمان ، صنعتگران هر رشته براى دفاع از منافع خود ، متحد شدند . صنعتگران هر صنف اتحاديهاى مخصوص به خود داشتند ؛ چنان كه نجارها و آهنگرها هريك در اتحاديهاى مخصوص شركت مىكردند ، و در محل معينى به فعاليت صنعتى خود ادامه مىدادند . وضع عمومى صنعتگران و پيشهوران در دورهء سلاجقه شباهت زيادى به صنعتگران اروپا در قرون وسطى دارد . گردلفسكى در تاريخ سلاجقه مىنويسد : « خانهء جلال الدين رومى را يك « كورپوراسيون » ساخت ، يعنى عدهاى از صنعتگران