افسانهاى نسبت مىدادهاند ، سخن مىگويد : « 1 » « در واحهء يزد ، كه از هرسوى آن ريگزار است ، اهالى در نيمهء اول قرن چهاردهم ميلادى ، درخت گز كاشتند تا حركت ريگ روان را متوقف سازد . حسين الاوى مىگويد كه در آن ولايت ، ريگ روان فراوان است و دائما بر مركب باد سوار و در صحنهء دشت و فضاى آن سامان در حركت مىباشد ، و مىچرخد و از سويى به سويى مىرود . همواره چون مردم آن ولايت بخواهند محلى را براى بستان برگزينند و يا ملك و مزرعهاى احداث كنند ، و يا بنايى برپا نمايند و يا مصنعى بسازند به آسيبى كه از ريگ روان متوجه ايشان توان شد ، مىانديشند و براى دفع آن در آن سامان ترفا ، كه خود « گز » مىنامند ، مىكارند و ديگر ريگ ، نه كم و نه زياد ، گرد آن نقاط نخواهد گرديد . » « 2 »
باد
يكى از عوامل نامساعد طبيعى ايران ، باد است كه در خشكى اين سرزمين و انتقال مواد و عوارض مختلف از نقطهاى به نقطهء ديگر ، نقش مهم و اساسى دارد . باد از نظر علمى ، ناشى از اختلاف فشار جو است . هوا از ناحيهاى كه فشار جو در آن بيشتر است ، به طرف ناحيهاى كه فشار جو در آن كمتر است حركت مىكند . بادنما امتداد باد ، و بادسنج سرعت باد را مشخص مىكند . در سيستان و مناطق كويرى ايران ، بادهاى ممتد 120 روزه موجب بروز خسارات فراوان و انتقال ماسهها و ريگها از ناحيهاى به ناحيهء ديگر مىشود . بادهاى موسمى از ديرباز در قايقرانى ، كشتيرانى ، و حركت آسياى بادى مورد استفاده قرار مىگرفته است .
حدود آشنايى كشاورزان به فن زراعت
« در اين كه كشاورزان ايران در طى قرون به خصوصيات و استعداد خاكها و فن زراعت كمابيش آشنا شده بودند ، ترديد نيست . در كتاب ارشاد الزراعه ، از نوع خاكى كه در خطهء هرات وجود داشته ، سخن رفته است . از جمله خاكهايى كه در ايران نيز زياد ديده مىشود ، يك نوع « ريگ بوم » است .
در اين نوع ، ريگ بر خاك غالب است . اين نوع خاك را به قول نويسندهء ارشاد الزراعه ، بايد دوبار شيار كرد ، و چون شن آن زياد است ، آب فراوان لازم دارد و محصول آن زود مىرسد ولى نوع محصول پست است .
دوم ، خاكهايى كه خاك آن بر ريگ غالب است . اين خاك سهبار تخم مىخواهد ، ولى آب فراوان لازم ندارد ، زيرا رطوبت را نگاه مىدارد ، محصول آن زود مىرسد و بسيار عالى است . سپس از « زردخاك » سخن مىگويد كه بايد آن را چهار بار شخم زد و آب كم مىخورد ، ولى كود بسيار مىخواهد . محصول آن بسيار عالى است و به عقيدهء كشاورزان ، در چنين خاكى هر كشتى خوب به ثمر مىرسد . اين خاك از ديگر خاكها بهتر و فوايد آن بيشمار است . . . « سرخ خاك » را سهبار بايد شخم زد . اگر باران بيايد ، محصول آن خوب ، و الا اگر آب دهند ، يعنى در صورت آبيارى مصنوعى ، محصول پست خواهد بود . به نظر نويسندهء اين كتاب ، خاكهاى سنگلاخ دوبار شخم لازم دارد ، و آب و كود فراوان مىخواهد . محصول غلهء آن پست ، ولى
هامش
( 1 ) . نزهت القلوب ، ص 142 ( نقل از همان مأخذ ، ص 234 ) .
( 2 ) . كشاورزى و مناسبات ارضى در ايران ، پيشين ، ص 34 - 224 ( به اختصار ) .