اثرات آنى آن به اندازهء كرمان نبوده است . لشكر تيمور اصفهان را زيرورو كرد ولى جلو زاينده - رود را نمىتوانست بگيرد . . . اما در كرمان اگر قناتى پر شد . . . سالهاى سال مردم در فقر و فاقه بسربرده تا توانستهاند جان تازه بگيرند . اينكه خانههاى كرمان اينقدر اتاقهاى تودرتو دارد و داخل پى و ديوارهاى هر بنا كندو و انبار ذخيرهء گندم داشتهاند و با پركردن آن روى آن را اندود مىكردند كه دشمن از وجود ذخيره در پى ديوار آگاه نشود ، براى جلوگيرى از قحطيهاى مداوم بوده است ، زيرا هر خانه و خانواده مىبايستى ذخيرهء دو يا سه سال يا لااقل يك سال خود را در خانه داشته باشد . . . در قريهء پاريز سابقا رسمى بوده است كه در پاييز هر سال ، يعنى پايان خرمن ، حاكم محل و ريشسفيدان ، خانههاى مردم را بازرسى مىكردهاند ، و اگر كسى ذخيرهء يكسالهء خود را نداشته است ، او را از قريه خارج مىكردند . اين رسم بسيار عجيب به نظر مىرسد ، ولى بسيار لازم بوده است ، زيرا دهات و شهرهايى كه هرروز در برابر هجوم قشون و سواران فارسى يا خراسانى و عراقى بودهاند چارهاى نداشتهاند كه لااقل از نظر غذا ، قدرت مقاومت چند ماه محاصره را داشته باشند . » « 1 »
پس از حملهء چنگيز و سپرىشدن دوران غارتگرى ، جستهجسته فعاليتهايى در بعضى نقاط به چشم مىخورد .
فعاليتهاى عمرانى عطا ملك جوينى
بطورى كه استاد فقيد محمد قزوينى در مقدمهء تاريخ جهانگشاى جوينى نوشته است ، يكسال بعد از فتح بغداد ، يعنى در سال 657 ، هولاكو حكومت بغداد و عراق و خوزستان را به علاء الدين عطا - ملك جوينى واگذار مىكند و اين وزير با تدبير « . . . جميع همخويش را صرف آبادى بلاد و آسايش عباد نمود . عوارض و مالياتهاى بسيار از دوش فلاحين و دهاقين بينداخت و در انشاى قرى و مزارع و مجارى مياه جد وافى نمود ، و نهرى از فرات جدا كرد كه مبدأ آن از شهر انبار بود و منتهى اليه آن كوفه و نجف . و او را در اين عمل زياده از صدهزار دينار زر سرخ خرج رفت ، و صدوپنجاه قريه بر كنار اين نهر تأسيس نمود و بدينطريق ، اراضى واقعه بين انبار و نجف كه هميشه وادى غير ذىزرع بود مبدل به مزارع سبز و خرم و درختان سردرهم گرديد و رباطى ( رباط كاروانسرا يا موضع و زاويهايست كه طلاب و فقرا در آن سكنى گزينند ) به مشهد امير المؤمنين على در نجف ساخت و طولى نكشيد كه بغداد و عراق عرب كه از صدمهء تاختو تاز مغول به كلى ويران شده بود ، بسرعت روى به آبادى گذارد و مردم به كشت و زرع اشتغال نمودند ، و دخل عراق مضاعف گرديد و بلاد و قرى معمور شد ، به حدى كه گويند بغداد در زمان حكومت عطاملك بمراتب آبادتر و معمورتر از ايام خلفا گرديد . . . رويهمرفته مدت حكمرانى علاء الدين عطا ملك در بغداد قريب بيست و چهار سال بوده است . »
بطورى كه از آثار و مكاتيب رشيد الدين فضل اللّه برمىآيد ، وى نيز در دوران قدرت خود ، براى پيشرفت فعاليتهاى كشاورزى ، كوشش فراوان كرده است . « رشيد الدين در نامهاى كه به جلال الدين فرزند خود ، نوشته به او دستور داده است كه نهرى وسيع در صحراى ملاطيه
هامش
( 1 ) . همان ، ص 19 - 18 ( به اختصار ) .