آبيابى و آبيارى توجه مىكردند . در دانشنامهء جهان غياث الدين على اميران الحسينى - الاصفهانى ، فصلى در علامت كشف آب چشمه و كاريز و چاه وجود دارد . ايرانيان آب جوى را براى حاصلخيزى زمين و باغها و مزارع ، كمارزشتر از آب رودخانه مىشمردند . شاردن مى - نويسد كه بهاى آب رودخانه و چشمه متفاوت است ، و آب رود گرانتر از آب چشمه مىباشد . در آذربايجان اقسو ( آب سفيد ) را بهتر از قرهسو ( آب سياه ) مىشمردند .
در خوزستان ، از آب رودهاى كارون و كرخه و آب دزفول براى آبيارى استفاده مى - كردند . سد « شادروان » در زمان شاپور اول ، پس از سال 260 ميلادى برپا شده بود ، و در قرن چهاردهم ميلادى برپا و داير بود ، و بالاتر از آن سد بزرگ ديگرى ساخته شده بود ، به نام « بند قيصر » كه بنا به اسناد تاريخى ، اسيران رومى كه والرين در رأس آنها بود ، در ساختمان سد اولى شركت داشتند . اين دو سد كه براى بالاآوردن سطح آب كارون و جارىساختن آن سوى اراضى مرتفعتر ساخته شده بود ، بارها خراب شده و مجددا تعمير و ترميم گشته بود ، و در آغاز قرن چهاردهم ، رشيد الدين فضل اللّه مبلغ 700 هزار دينار براى احياى يكى از دو بند مذكور خرج كرد ، تا آب را متوجه املاك خويش كند . به گفتهء حمد اللّه مستوفى قزوينى ، از رود زايندهرود به بهترين وجه ممكن استفاده مىشده و قطرهاى از آب آن به هدر نمىرفته است ، و 800 نقطهء مسكونى پرجمعيت بوسيلهء اين رود و چاهها و كاريزها مشروب مىشده است .
در فارس نيز از رود كر استفادهء شايان بهعمل مىآمده و بر آن رود سه سد وجود داشته :
1 - سد فخرستان در بلوك رامجرد ؛ 2 - سد عضدى ( بند عضدى ) كه توسط عضد الدولهء ديلمى از خاندان بويه ( 973 - 949 م . 363 - 338 ه . ) ساخته شده بود و كربال عليا را مشروب مىكرده ؛ 3 - بند قصار كه كربال سفلى را آبيارى مىكرد . سد اولى و سومى در قرن ششم هجرى ، توسط اتابك چائولى ( چاولى ) ترميم شد و در دوران موردنظر ، هر سه سد داير بود . « 1 »
مقدسى دربارهء سد عضد الدوله مىنويسد : « عضد الدوله جريان رود را ميان شيراز و استخر به كمك سد عظيمى مسدود ساخت و پايهء آن سد را با سرب مستحكم كرد . آنگاه آب رود درياچهاى تشكيل داد و سطح آن بالا آمد . از آن پس ، در دو كرانهء رود ده دولاب ساخت و در كنار هر دو دولاب آسيابى بهپا نمود . » « 2 »
ابن البلخى در فارسنامه ، دربارهء آن چنين مىنويسد :
« بند عضدى هم آنست كى در جهان مانند آن نيست ، وصفش آنست كى اين نواحى كربال بيشازين بند صحرا بود بىآب ، و عضد الدوله تقدير كرد كى اين بند مىساخت . . . از سنگ و صهروج . . . و جويها ساختهاند بر آن ، و جمله نواحى كربال بالايين ، آب از اين بند مىيابد . » « 3 »
سدهاى كاشان
از روزگاران قديم ، يكى از وسايل جبران كمآبى در كاشان ، بستن سدهاى معتبر در مجارى خشك رودها ، به منظور مهاركردن سيلابهاى بهار بوده است . از سدهاى قديمى سد قمصر و سد قهرود يا بندرعباس قابل توجه و شايان ذكرند .
هامش
( 1 ) . ر . ك : مفضل بن سعد مافروخى ، ترجمهء محاسن اصفهان ، به اهتمام عباس اقبال ، ص 47 ؛ و حمد اللّه مستوفى ، نزهت القلوب ، ص 48 ، 51 و 218 .
( 2 ) . احسن التقاسيم ، ص 444 .
( 3 ) . ص 151 به بعد .