سدهاى آبيارى
« در تنگناى رودخانهء سيلريز قمصر به طرف جلگهء كاشان از قديم - الايام ، سدى با سنگ و ساروج ساخته شده كه گفتهاند از بناهاى سلطان جلال الدين ملكشاه سلجوقى ( 485 - 465 ه ) است ، و همزمان با بناى قلعهء جلالى در كنار شهر كاشان و بلكه براى مشروب ساختن قلعهء مذكور احداث نمودهاند . طول ديوار اين سد در عمق دره به 40 گز و در سطح فوقانى 70 گز مىرسيده . درياچهء پشت سد از سيلابهاى رودخانهء قمصر آبگيرى شده ، در تابستان بوسيلهء نهر مشجرى به طول تقريبى 18 كيلومتر كشتزارهاى مزرعهء لتحر را در حومهء شهر كاشان مشروب مىسازد .
در سال 1280 ق . مالكين لتحر به منظور افزايش آبگير مخزن ، سد ديوار آن را به ارتفاع دو ذرع بالاآورده و ساختهاند اما بر اثر بارندگيهاى شديد . . . مخزن و آبگير بنوعى انباشته و پر شده است كه اكنون چندان بهرهبردارى از آن نمىشود . » « 1 »
سد قهرود
اين سد در 12 كيلومترى جنوب شرقى قريهء قهرود ، در ميان درهء عميقى كه دو رشته كوهسار را به فاصلهء كمى از يكديگر جدا مىكنند ، با سنگ و ساروج ساخته شده . طول ديوار آن 36 گز و عرض 20 گز از كف دره به بالاست . . . لرد كرزن انگليسى ، كه اوايل قرن حاضر سد قهرود را مشاهده نموده ، در سفرنامهء خود ، آن را مهمترين اثر عمرانى و جالب توجه ايران شمرده مىگويد : « از آثار آبادى و اقدامات سلاطين اخير ايران ، تنها سد قهرود كوهرود باقى است كه به فرمان شاه عباس كبير انجام يافته ، و تاكنون مورد استفاده مىباشد ؛ ديگر چيز قابل توجهى در سراسر ايران يافت نمىشود . » « 2 »
در كتاب حدود العالم ضمن سخن « اندر رودها » از دو نوع رود سخن مىگويد : يكى رودهاى طبيعى ، دوم رودهاى مصنوعى « صناعى . »
بطورى كه از تاريخ يزد برمىآيد ، آبادانى يزد نيز از روزگار قديم مديون آبهايى بود كه در روى زمين يا در كاريزها جريان داشته است . از آب تفت و نصيرى غير از استفادههاى گوناگون ، ده آسياب داير بود . اغلب كاروانسراها ، خانقاهها ، مساجد و خانههاى شخصى از اين آبها استفاده مىكردند ، و از جمله قنوات يزد از كاريز فيروزآباد ياد مىكند و مىنويسد : « و هفتاد پايه مىبايد رفت تا به آب رسيد . »
همچنين از چاههاى آب در شهر يزد و بيرون آن ياد شده است كه به همت خيرانديشان احداث و غالبا از بانى آنها در كتيبهاى به نظم يا به نثر ياد شده است . همچنين خواجه رشيد الدين فضل اللّه ضمن نامهاى دستور مىدهد كه پل دزفول را كه اندكى خراب شده فورا تعمير كنند تا كار خرابى بالا نگيرد و موجب مخارج كلانى نشود .
ضمنا متذكر مىشود كه ولايت خوزستان كه در روزگار قديم منطقهاى زرخيز بود اكنون وضع خرابى پيدا كرده و مدت پنجسال است كه ما براى عمران و آبادى اين منطقه اقدام كردهايم و « مبلغ 70 تومان به خرج بند و بهاى عوامل و تخم و تقاوى و مأكلهء رعايا صرف
هامش
( 1 ) . حسن نراقى ، آثار تاريخى شهرستانهاى كاشان و نطنز ، ص 320 به بعد ( به اختصار ) .
( 2 ) . همان ، همان صفحه .