شمالى ، اراضى گندمزار ديمى بيشتر بود ، ولى در همين منطقه نيز برنجزارها ، محتاج آبيارى مصنوعى بوده است . اصطلاحات مربوط به آبيارى در بعضى از منابع از جمله نزهت القلوب حمد اللّه مستوفى موجود است . ترعههاى متفرع از رود را « نهر » و مجارى كوچك را « جوى » مىخواندند . در ايران براى رسانيدن آب به مزارع ، از شيوههاى مختلفى استفاده مىشده كه جملگى مصنوعى و محتاج صرف وقت و كار و كوشش بوده است . اكنون نخست زراعت ديمى را مورد مطالعه قرار مىدهيم :
زراعت ديم در ايران :
نوعى زراعت كه در نواحى كمآب بوسيلهء باران بهعمل مىآيد ، « ديم » خوانده مىشود . و ايران در شمار كشورهايى است كه زراعت ديم در آن سخت معمول است . از نظر علمى :
اين نوع زراعت در مناطق سردسير و در سرزمينهايى قرين موفقيت است كه بارش ساليانهء آنها ميان 25 تا 50 سانتيمتر باشد . در سرزمينهاى مناطق گرمسير ، كه شرايط اقليمى سبب تبخير سريع رطوبت مىشود ، اگر بارش ساليانه تا حدود 76 « سانتيمتر » باشد ، زراعت ديم مىتوان بهعمل آورد .
در زراعت ديم ، نباتاتى مىتوان كشت كرد كه در برابر كمآبى مقاوم باشند ( مانند گندم ، جو ، ذرت ، چاودار ، سيبزمينى ، پنبه و علوفه ) . در زراعت ديم ، زمين را معمولا يك سال در ميان كشت مىكنند ، ولى شخم و سلهشكنى ، همه ساله و بعد از هربارندگى ، تكرار مىشود ( سله طبقهء سختى است كه پس از بارندگى يا آبيارى روى زمين تشكيل مىيابد و مانع خروج جوانه مىشود و بايد با كود حيوانى و اصلاح جنس زمين ، از مضار آن جلوگيرى كرد ) . تعويض كشت نباتات و آيشبندى در بارورى زمينهاى خاص ديمكارى ، مؤثر است . روشهاى زراعت ديم نسبت به نوع خاك ، اقليم و نباتات متفاوت است ، ولى احتمالا نيمى از زمينهاى زراعتى جهان بطور ديم زراعت مىشوند . در غالب نقاط ايران ، ميزان محصول زمينهاى ديم بيش از مقدار محصول زمينهايى است كه آبيارى مىشود . در سال 1341 قريب 9 / 3 ميليون هكتار از اراضى زراعتى ايران زير كشت ديم بوده است . در مقابل 3 / 2 ميليون هكتار زير كشت آبى و 8 / 11 ميليون هكتار در حال آيش . « 1 »
آيش :
پس از برداشت محصول در بعضى زمينها يك ، يا دو يا سه سال زراعت نمىكنند . اين مدت برحسب استعداد زمين ، آب ، و مقدار زمين ، فرق مىكند . آبدستى را از رودهاى بزرگ يا رودخانهها به كمك نهرها و جويبارها به مزارع مىرسانيدند . در جاهايى كه رودخانه نبود ناچار از طريق كاريز ( قنات ) آبهاى زيرزمينى را به كمك دالانهايى كه با رنج بسيار حفر مىكردند به مزارع موردنظر مىرسانيدند ، حمد اللّه مستوفى و سه قرن پس از او ، شاردن از انواع آبيارى در ايران سخن مىگويد و مىنويسد : در ايران دو نوع آب وجود دارد : 1 - آبهاى روىزمينى كه عبارت است از آب رودخانه و آب چشمه ، و آبهاى زيرزمينى يعنى آب چاه و آب مجارى زيرزمينى كه ايرانيان آن را « كاريز » مىخوانند . در ايران ، از ديرباز ، به فنون
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين ، « ديم » .