مالكين ايران را به خود جلبكرده و آنان را به تحقيق و آزمايش و مطالعه در اين زمينه برانگيخته است . و حتى عدهاى از دانشمندان در اين زمينه به تحقيق و مطالعات عملى و تئوريك همت گماشته و آثارى از خود به يادگار گذاشتهاند . به قول آقاى ساعدلو ، « مىتوان چنين انگاشت كه اهميت و توجه به قنات چندان بوده است كه رفتهرفته از علم لدنى به علوم آزمايشگاهى تجربى گراييده ، و بنا به كلمات امروزى : « تكنولوژى احداث قنات » و « اقتصاد » و « حقوق قنات » به وجود آمده است ، كه روزى . . . حاسب كرجى را بر سر ذوق آورد تا از جميع علوم آن روز در زمينهء قنات و قناتشناسى ، كتاب انباط المياه الخفيّه را فراهم آورد . . . از نكات جالبى كه از خواندن كتاب حاسب كرجى به ذهن خطور مىكند ، توجه و اهميتى است كه او به مسألهء حريميابى چاه و قنات مىنهد ؛ يعنى علاوهبر اين كه مىنويسد : « باب ذكر حريم چاه و كاريز بر موازين دينى » دو قسمت ديگر هم جداى از اين باب مىآورد : يكى : « باب ديگر سخن در بارهء حريم قنات » و ديگرى : « باب ديگر دربارهء حريم . » اين بدان معنى است كه يكباره به - اصول و راهحلهاى فقهى و مذهبى امر نمىنگرد . . . بلكه به مسألهء حريم از نظر علمى و زمين - شناسى نيز توجه مىكند و مىنويسد : كارشناسان اين امور بايستى انواع خاك را بشناسند و در كار خود ورزيده باشند تا در تشخيص ، دچار لغزش نشوند ، و در داورى مرتكب اشتباه نگردند . حريم كاريز در خاك سخت از حريم آن در خاك سست كمتر است ؛ هرچه خاك كاريز سختتر باشد ، حريمش كمتر است تا آنكه به چهل زراع كاهش يابد . . . البته كارشناس بايد خاكشناس باشد . بااينكه در باب ديگر دربارهء حريم بتفصيل ، از اينكه چاهى و قناتى در حريم چاه و قناتى ديگر حفر نگردد و منابع آب يكى به زيان ديگرى نباشد ، با چنان وسواس و دقتى سخن مىراند كه صحبت از ذرع و پيمان متساوى بين دو مادر چاه و ايجاد چاه كمانه بتساوى ، يكسان ميان آن دو است . . . [ ص 48 - 42 ] . مصنف در امور مربوط به قنات نهتنها صاحبنظر بلكه مخترع هم هست و مىگويد : « من ترازى بهتر از همهء اين ترازها اختراع كردهام . » [ ص 79 ] سپس به ذكر خصوصيات و طرز به كاربردن آن مىپردازد . وى به - مسألهء لاروبى و تنقيهء قنات توجه بسيار مىكند و به صاحبان قنات تأكيد مىكند كه با بازرسى عينى ، مانع خدعه و سهلانگارى مقنيان شوند ، چه كارفرمايى كه از چاه پايين نرود ممكن است فريب بخورد . » [ ص 127 ] « 1 »
چاه - عبارت از سوراخ كموبيش عميقى است كه در زمين احداث مىكنند تا بتوانند با طناب يا تلمبه آب را از عمق چاه بيرون بياورند ، آب باران در زمين فرو مىرود و در مخازن زيرزمينى جمع مىشود اين مخازن يا « ايستابها » ممكن است نزديك سطح زمين باشد و در اين صورت به وسيلهء كندن ، مىتوان به آسانى به آن دست يافت ، در جاهاى خشك سطح ايستابى ممكن است در عمق زيادى . واقع باشد ، در اينصورت معمولا به وسيله تلمبه برقى آب را بالا مىكنند ، گاه آبهاى زيرزمينى بين لايههاى نفوذناپذير محبوس مىشوند ، در اين صورت اگر متهء حفارى از لايهء نفوذناپذير بگذرد و به اين آب برسد ، آب با فشار بالا مىآيد و در بعضى
هامش
( 1 ) . ساعدلو ، « مقاله » راهنماى كتاب ، تيرماه 53 ، ص 226 به بعد ( به اختصار ) .