حالات فوران مىكند ( چاه آرتزين ) آبهاى زيرزمينى كه از چاههاى عميق خارج مىشوند غالبا پاك و صحى است چاه آب بايد چنان باشد كه آبهاى سطحى در آن نفوذ نكند و مايهء آلودگى آن نشود . » « 1 »
ساعت آبى
حل مشكل آب
« ماركس در سال 1853 دربارهء شيوهء توليد آسيايى ، مىگفت :
آبوهوا ، شرايط جغرافيايى منطقهاى كه از صحراى افريقا شروع مىشود و از طريق عربستان ، ايران ، هندوستان ، تاتارستان تا مرتفعترين فلاتهاى آسيا گسترش مىيابد ، باعث شده است كه آبيارى مصنوعى به كمك مجارى و ساير تأسيسات آبى ، اساس كشاورزى شرق ، قرار گيرد . و اين نياز مبرم صرفهجويى در مصرف آب و استفادهء جمعى از آن به كمك دولت ، به متمركز ساختن اين امر منجر شد . بدين ترتيب وظيفهء اقتصادى به عهدهء تمام حكومتهاى آسيايى قرار گرفت ، كه عبارت بود از اجراى كارهاى فوايد عامه ( مقصود از كارهاى فوايد عامه اقداماتى است نظير سدسازى ، حفر قنوات و نظارت در توزيع و تقسيم آب و غيره ) . » « 2 »
در ايران ، بخصوص در دوران بعد از اسلام ، نهتنها اقتصاد فئودالى حاكم بود ، بلكه در مواردى آثار مداخله نسبى دولت در امر آبيارى و توليد مواد كشاورزى به چشم مىخورد . در عهد طاهريان ، سامانيان ، و آل بويه مخصوصا در دورهء زمامدارى عضد الدولهء ديلمى و در عهد سلاجقه و دوران قدرت نظام الملك ، و در دورهء ايلخانان مخصوصا در دوران غازانخان و در عهد صفويه ، آثارى از مداخلهء دولت در امر آبيارى ، سدبندى و توزيع آب بين كشاورزان به چشم مىخورد . به اين - ترتيب در ايران با اندكى تسامح ، وجود وجه توليد آسيايى را بطور نسبى و محدود مىتوان پذيرفت ؛ ولى هرگز نمىتوان قبول كرد كه كليهء سلسلهها و حكومتهايى كه در ايران قبل و
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين ، ص 792
( 2 ) . جامعهشناسى روستاى ايران ، پيشين ، ص 55 .