سبزيجات و رستنيهاى ديگر مىدهد ، دقت كند ؛ زيرا دير يا زودشدن آبيارى و عدم رعايت نظم در اين كار ، به زيان كشاورزى است .
كشاورزان براى تسهيل امر آبيارى ، زمين را به قطعات مربع شكل تقسيم مىكنند ، و بوسيلهء جويبارها با شيب ملايم آب را به كردها مىرسانند .
مهندسين و متخصصين از ديرباز با مطالعه در روى زمين و بررسى در نوع خاك ، منابع و سفرههاى زيرزمينى آب را كشف مىكردند ، و سپس شروع به گمانهزنى و حفر چاه مىنمودند تا از وجود آب و كموكيف و درجهء عمق آن آگاهى يابند . سپس شروع به حفر مجراى آب قنات مىنمودند و در فواصل معين ، تا شهر ، چاههايى براى كسب هوا و روشنايى و امكان تنقيح و لاىروبى زده مىشد . بعضى از قنوات صد تا دويست كيلومتر طول داشت و تعدادى از آنها هنوز باقى و مورد استفاده است ، و ما نمونههايى از اين نوع قنوات را در يزد و كرمان مشاهده مىكنيم ، و در سراسر فلات كرمان ، تعداد كثيرى حلقهء چاه به چشم مىخورد . ميزان آب قنوات را با معيار « سنگ » تخمين مىزنند ، و يك سنگ آب ، مقدار آبى است كه براى حركت يك آسياب ضرورى است ، آب را ساعتى مىفروختند ، و چون در آن ايام ، ساعت نبود ، از طرفى به نام « پنگان » كه شايد « فنجان » از آن مشتق شده باشد استفاده مىكردند ؛ به اين ترتيب كه پنگان يعنى ظرف مسى را ، كه ته آن سوراخ كوچكى داشت ، پر از آب مىكردند و در زير آن ، ظرف ديگرى مى - گذاشتند . همين كه ظرف زيرين با ريزش اين قطرات پر مىشد ، يك ساعت سپرى شده بود ، و ممكن بود موعد استفاده كشاورز ديگرى فرا رسد ، . معمولا كشاورزان به ميزان آبى كه براى محصولات گوناگون در فصول مختلف لازم است وقوف دارند . در بهرهبرداريهاى كشاورزى ، پول آب بوسيلهء مالك پرداخت مىشد و مالكين طبق قرارداد ، به كشاورزانى كه دواب و چهارپايان آنها را در صحرا مىچرانيدند ، سهمى بعنوان حق العمل مىپرداختند .
در مسألهء آبيارى ، شيب زمين اهميت بسيار دارد ، زيرا اگر زمينى زياد سراشيب باشد آبيارى آن دشوار ، و در مواردى امكانناپذير است ؛ و به همين علت است كه زمينهاى زيادى به علت نداشتن شيب ملايم ، لم يزرع باقى مانده يا فقط ديمكارى شده است .
زراعت ديم سابقهء زيادى دارد ، و از دويست سال قبل از ميلاد مسيح ، زردشتيان از اين نوع كشاورزى در دشت فرغانه ، پامير ، و ايران شرقى استفاده مىكردند . از منابع آمودريا ، هيرمند ، دجله ، فرات ، كرخه ، و كارون از ديرباز ، از راه ايجاد كانال و حفر مجارى و سد و بندسازى ، آب لازم به زمينهاى قابل كشت مىرسانيدند . در همين مناطق ، تحت نظر كارشناسان ، در راه خشك كردن باتلاقها سعى و كوشش مىكردند و در سيستان سد و بندهاى فراوانى براى حمايت نباتات مختلف در مقابل شن و باد ايجاد كرده بودند . در كليهء ممالك اسلامى ، دفاتر و سازمانهايى براى ادارهء آبيارى كشور وجود داشت و اشخاص مطلع و ذيصلاحيتى در هر ايالت و ناحيه ، ادارهء آبيارى را به عهده داشتند ، و عدهاى تحت نظر آنها ، در مناطق كوچكتر ، انجام وظيفه مىكردند . » « 1 »
هامش
( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين ، ص 34 - 332 ( به اختصار ) .