به حكايت كتاب مجهول المؤلف حدود العالم ، كشت نيشكر در بلخ و سراسر كرمان و خوزستان معمول بود . مخصوصا يكى از بلوكهاى خوزستان به نام « عسكرمكرم . » « 1 » شكرى ممتاز داشت .
در زمان حمد اللّه مستوفى ، ظاهرا نيشكر خوزستان شهرت فراوان داشته است . « 2 »
استاد فقيد عباس اقبال مىنويسد : « قند و نيشكر در خوزستان ايران اختراع شده است ، و تا زمان فتح اين مملكت به دست عرب ، كارخانههاى آن باقى بوده . بعد ، مسلمين ترتيب ساختن آن را از ايرانيها فراگرفتند و در بغداد براى اين كار ، كارخانهها درست كردند . بتدريج ، اين عمل در مصر نيز شيوع يافته و در آن سرزمين به كمال خود رسيد . . . سعدى گويد :
هر متاعى ز معدنى خيزد * شكر از مصر و سعدى از شيراز
با وجود اشتهار فوق العادهء قند و شكر مصرى ، شكر خوزستان نيز ضرب المثل بوده و در امثال « شكر به خوزستان بردن » حكم « زيره به كرمان بردن » را داشته است . سعدى در مدح علاء الدين جوينى گويد :
بضاعت من و بازار علم و حكمت او * مثال قطره و دجله است و دجله و عمان
و گرنه بندهنوازى از آن طرف بودى * من اين شكر نفرستادمى به خوزستان
اهواز از جهت ساختن شكر بيشتر اهميت داشته ، زيرا تمام اراضى آن شكرستان بوده است ، و اماكنى كه از براى ساختن شكر ساختهاند ، مثل حوضهاى بسيار بزرگ و سنگ آسياها و غيره ، آنقدر در آن سرزمين به نظر مىآيد كه عدد آنها را خداى داند و بس .
شهر اهواز تا مدتى كه تحت حكومت مستقيم خلفاى عباسى بود ، هرسال ناچار بايستى مقدارى ماليات نقدى و جنسى به خزانهء خلفا بفرستد . اين شهر در سال ، 25 ميليون درهم « ماليات نقدى » و سىميليون رطل شكر « ماليات جنسى » تأديه مىكرد . چون شكر اهواز زياد بود ، به اين جهت آن را به اطراف عالم مىبردند و به اين سبب ، مردم آن ديار به دولت و ثروت و توانگرى شهرهء آفاق بودند . » « 3 »
انگور :
كشت رزانگور ( تاك ) در ايران ، آسياى صغير ، ارمنستان ، و قفقاز سابقهاى كهن دارد ، و مداركى حاكى از مصرف شراب در عهد هخامنشى وجود دارد . در دوران بعد از اسلام ، مخصوصا در قرن دهم ميلادى ( چهارم هجرى ) تاككارى در ايران رواج داشته و استخرى و ابن حوقل و مقدسى از تاككارى و رزانگور ايران سخن مىگويند . بطورى كه از مكاتبات رشيدى برمىآيد ، وى خواسته بود كه از باغات خاصهاش 50 هزار من انگور تازه ، 5900 من مويز ، 4500 من كشمش ، 1000 من غورهء خشك ، و 590 من آبغوره براى چاشنى غذا ، و 25 هزار من سركه ارسال دارند .
در آثار قرون وسطى ، از انواع و اقسام انگور نظير انگور « ياقوتى » « فخرى » « صاحبى »
هامش
( 1 ) . حدود العالم ، صa21 ،b26 ،b28 ( از همان مأخذ ، ص 386 ) .
( 2 ) . از « كشت غلات » تا اينجا نقل به تناوب و اختصار از : كشاورزى و مناسبات ارضى . . . ، ص 86 - 314 .
( 3 ) . عباس اقبال ، مجموعهء مقالات ، به اهتمام دبير سياقى ، ص 4 و 6 ( به اختصار ) .